Çin, İran savaşının küresel petrol arzını sarsmasına rağmen fiyatların çok daha sert yükselmesini önleyen başlıca talep tamponlarından biri haline geldi. The Economist’in aktardığı verilere göre Pekin, Şubat ile Haziran 2026 arasında ham petrol ithalatını yaklaşık yarıya indirerek günlük 5,5 milyon varil azalttı. Bu güç üretimden değil, dünyanın en büyük petrol ithalatçısının stoklarını, rafinerilerini, ihracatını ve iç tüketimini merkezi kararlarla aynı anda yönlendirebilmesinden geliyor.
Hürmüz Boğazı’nın fiilen kapanması Körfez’de günlük yaklaşık 14 milyon varil ham petrolü mahsur bırakırken, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan boğazı devre dışı bırakan hatlara günlük 5 milyon varil ilave petrol yönlendirdi. ABD ve Japonya’nın acil rezerv satışları da günlük yaklaşık 2 milyon varil ekledi. Buna rağmen piyasanın asıl beklenmedik tamponlarından biri talep tarafında oluştu: Çin’in 5,5 milyon varillik ithalat kesintisi, Kovid kapanmaları sırasında dünya petrol talebinde görülen günlük 9 milyon varillik düşüşün yaklaşık yüzde 61’ine denk geliyor.
Petrol gücü alım zamanlamasından geliyor
OPEC ve müttefikleri fiyatları arzı kısarak etkilerken Çin aynı etkiyi alımlarını erteleyerek yaratabiliyor. Üstelik Pekin bunu ekonomik faaliyeti durdurmadan yaptı. Çin ekonomisi ikinci çeyrekte yüzde 4,3 büyürken yavaşlamanın ana kaynakları zayıf yatırımlar ve emlak krizinin süren etkileriydi. Petrol kıtlığı, büyümedeki kaybın belirleyici nedeni olmadı.
Çin’in ilk kaldıraç noktası stoklar. Ham petrol fiyatlarının düşük seyrettiği 2026 başına kadarki 12 ayda ülke yaklaşık 200 milyon varil petrol satın alarak toplam rezervlerini 1 milyar varil civarına taşıdı. Şubat ayında günlük 11,6 milyon varile ulaşan ithalatın yaklaşık 1 milyon varili, ihtiyaçtan çok stokları büyütmeye yönelik alımlardan oluşuyordu.
Stoklar ithalattaki düşüşün 2,5 milyon varilini açıklıyor
Savaş öncesinde Körfez’den yola çıkan son kargoların nisan sonunda ulaşmasının ardından bu akış tersine döndü. Vortexa’ya göre yüzer depolar ve gizli depolama alanları dışarıda bırakıldığında stoklar temmuza kadar 70 milyon varil azaldı. Daha geniş hesapta üç aylık rezerv kullanımı yaklaşık 150 milyon varile, günlük ortalamada 1,5 milyon varile ulaştı. Stoklamanın durdurulmasıyla birlikte rezerv kullanımı, ithalattaki günlük 5,5 milyon varillik düşüşün yaklaşık 2,5 milyon varilini açıklıyor.
Bu stokların önemli bölümü stratejik rezervlerden değil, devlet kontrolündeki büyük petrol şirketlerinin ticari depolarından geldi. Argus Media’dan Tom Reed’in değerlendirmesine göre rafineriler normal koşullarda kullandıkları ticari stokları kısa sürede yerine koymak zorunda. Ancak şirketlerin devlete ait olması, Pekin’e bu kuralı kriz döneminde esnetme imkânı veriyor.
“Çin yeni OPEC’tir.”
İhracat kontrolleri rafineri talebini düşürdü
Pekin’in ikinci aracı rafine ürün ihracatını kısmak oldu. Hükümet martta rafinerilerden yeni ihracat sözleşmelerini durdurmalarını istedi. Rafine ürün ihracatı şubat ile nisan arasında neredeyse yarıya inerek günlük 430 bin varile geriledi; düşüşün 180 bin varillik bölümünü jet yakıtı oluşturdu. Bu kararın rafinerilerin günlük yaklaşık 1,2 ile 1,8 milyon varil ham petrol tasarruf etmesini sağladığı hesaplanıyor.
İhracatın sınırlandırılması, rafinerilerin daha fazla ürünü iç piyasaya ayırmasına ve normalde Körfez’den sağlanan nafta, sıvılaştırılmış petrol gazı ve fuel oil gibi girdiler için ham petrolü yeniden tahsis etmesine imkân verdi. Bu tercih rafineri marjlarını aşağı çekiyor, ancak merkezi yönetim açısından arz güvenliği gelir kaybının önüne geçti.
İç talep de merkezi kararlarla kısıldı
Asıl fark, iç talebin de hızla kısılabilmesinde ortaya çıktı. Çin rafinerileri haziranda geçen yılın aynı dönemine göre günlük 2,7 milyon varil daha az ham petrol işledi. Benzin üretimi yüzde 14, dizel ve jet yakıtı üretimi yüzde 21 geriledi. Akaryakıt fiyatlarının yükselmesine izin verilmesi, kentlerde otomobilden metro, bisiklet ve elektrikli taksilere geçişi hızlandırdı; iç hat uçuşları azaltılırken trenler daha fazla yolcu taşıdı ve bazı altyapı projeleri dizel tasarrufu amacıyla ertelendi.
Uluslararası Enerji Ajansından Ciarán Healy, savaşın ilk aylarında Çin’in benzin ve gazyağı tüketiminin geçen yılın aynı dönemine göre yaklaşık yüzde 10 düştüğünü tahmin ediyor. Ulaşım elektrifikasyonunun bu ölçekte devreye girebilmesi, Çin’in yeni enerji planında da görülen daha geniş enerji güvenliği stratejisinin bir parçası. Mayıs ayındaki ulusal tatilde otoyol şarj istasyonlarındaki elektrikli araç şarjı yıllık bazda yaklaşık yüzde 55 arttı.
Petrokimya sektörü de Körfez’den gelen nafta ve LPG akışının daralmasına uyum sağladı. Şirketler bazı polimerlerin üretiminde kömür ve etan kullanımını artırdı. Yıllardır biriken üretim kapasitesi ve satılmamış polimer stokları, enerji şokunun sanayi fiyatlarına daha sert yansımasını sınırlayan ikinci bir tampon oluşturdu.
Pekin'in avantajı tek merkezden hareket etmek
Çin’i OPEC’e benzeten unsur, petrol arzına sahip olması değil, talebin zamanlaması üzerinde olağanüstü bir idari kontrole sahip olması. Çok sayıda üreticinin koordinasyonuna dayanan OPEC+ modelinde kararlar ortak uzlaşma gerektirirken Pekin, devlet şirketleri, stok kuralları, ihracat izinleri ve ulaşım politikaları üzerinden tek merkezden hareket edebiliyor. Bu nedenle Çin’in alım kararları yalnız ülkenin enerji faturasını değil, küresel fiyat oluşumunu da etkileyebilecek ölçeğe ulaştı.
Bu güç sınırsız değil. Vortexa analisti Emma Li’ye göre Pekin, stokların rahatsız edici düzeye gerilediğini düşünmeden önce mevcut rezerv kullanımını yaklaşık dört ay daha sürdürebilir. Oxford Enerji Araştırmaları Enstitüsünden Michal Meidan ise stratejik petrol rezervlerinin büyük bölümünün henüz kullanılmadığına dikkat çekiyor. Yine de Çin, normalin günlük 5,5 milyon varil altında ithalatı sürekli biçimde devam ettiremez.
İran savaşı bu yüzden petrol piyasasında yeni bir denge noktası ortaya çıkardı. Üretici ülkeler arzı yöneterek fiyat üzerinde güç kullanırken Çin, alımlarını, stoklarını ve tüketimini aylar boyunca yeniden düzenleyerek talep tarafında benzer bir etki yaratabileceğini gösterdi. Pekin rezervlerini yeniden doldurmaya başladığında bu tampon zayıflayacak, ancak savaş döneminde görülen ölçek Çin’i küresel petrol fiyatlamasının kalıcı güç merkezlerinden biri haline getirdi.
Yasal Uyarı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Yatırım kararlarınızı kendi araştırmanıza ve uzman görüşüne dayandırınız.
