Türkiye genelinde birçok bankanın ATM’lerinde 5, 10 ve 20 TL’lik banknotların ardından 50 TL’nin de dolaşımdan çekilmeye başlaması, günlük nakit ekonomisinde yeni bir kırılma yarattı. Çok sayıda ATM’de en düşük para çekme limitinin 100 TL’ye yükselmesi; öğrenciler, emekliler ve küçük esnaf açısından erişim sorununu büyüttü. Özellikle semt pazarları, dolmuş hatları, fırınlar ve bakkallarda küçük tutarlı ödemelerde ciddi aksaklıklar yaşanıyor.
Bankaların ATM kaset kapasitelerini daha yüksek kupürlü banknotlara ayırma eğilimi, piyasadaki küçük para dolaşımını belirgin şekilde azalttı. Gün içinde 20-50 TL bandında gerçekleşen mikro harcamaların nakitle yapılmaya devam ettiği alanlarda ise ödeme zinciri kırılmaya başladı. Hesabında 40 TL veya 70 TL gibi bakiyesi bulunan vatandaşların ATM’den para çekememesi, düşük gelir grubunda fiili likidite sorunu oluşturdu.
Küçük banknot krizinin en görünür etkisi çarşı ve pazarda hissediliyor. Bakkal, eczane, tekel bayii ve pazarcılar gün içinde para üstü verebilmek için çevredeki işletmelerden bozuk para toplamaya çalışıyor. Bazı işletmeler sabah mesaisine başka dükkânlardan para bozdurarak başlarken, kimi mahallelerde “bozuk paraya komisyon” uygulaması dikkat çekiyor.
Piyasadaki sıkışıklık yeni uygulamaları da beraberinde getirdi. Bazı fırın ve marketler camlarına “küçük banknot bozulur” ilanları asarken, bazı işletmeler madeni para getiren müşterilere ücretsiz ürün vermeye başladı. Minibüs ve dolmuş hatlarında ise “bozuk para öncelikli” uyarıları yaygınlaşıyor.
Küçük banknotlar neden kayboluyor
Bankacılık kaynaklarına göre ATM’lerdeki sınırlı kaset kapasitesi, yüksek işlem hacmi nedeniyle daha büyük kupürlü banknot kullanımını zorunlu hale getiriyor. Artan enflasyonla birlikte ortalama para çekme tutarlarının yükselmesi, bankaların 100 TL ve 200 TL’lik banknotlara öncelik vermesine yol açtı. Sektör temsilcileri, küçük banknotların ATM yerine şube içi dolaşımda tutulduğunu belirtirken, sahadaki nakit erişim sorununun büyüdüğü gözlemleniyor.
Ekonomist Ahmet Karaoğlu, yaşanan sürecin yalnızca operasyonel tercih olarak okunamayacağını belirtti. Karaoğlu’na göre yüksek enflasyon ortamında küçük kupürlerin satın alma gücünü kaybetmesi, banknot kompozisyonunu fiilen değiştirdi. Bu durumun “gizli enflasyon” etkisi yarattığını belirten Karaoğlu, para üstü verilemeyen işlemlerde fiyatların yukarı yuvarlandığını ve düşük gelir grubunun günlük harcamalarda ek maliyetle karşılaştığını ifade etti.
500 TL’lik banknot tartışması yeniden gündemde
ATM’lerde küçük kupürlerin sistem dışına itilmesi, piyasada yeni banknot hazırlığı iddialarını da yeniden gündeme taşıdı. Analistler, mevcut ATM altyapısının artan nakit hacmini taşımakta zorlandığını ve yüksek kupürlü banknot ihtiyacının bankacılık sistemi içinde daha sık tartışıldığını değerlendiriyor. Resmi kurumlar tarafından 500 TL’lik banknota ilişkin doğrulanmış bir açıklama bulunmasa da, piyasa beklentilerinin bu yönde yoğunlaştığı izleniyor.
Nakit dolaşımındaki bozulma özellikle dijital ödeme sistemlerine erişimi sınırlı yaşlı nüfus açısından ayrı bir risk oluşturuyor. Küçük kupür eksikliği nedeniyle günlük ticaretin yavaşlaması, kayıt dışı küçük ölçekli ekonomide operasyonel maliyetleri artırıyor.
