İran, Hürmüz Boğazı’ndaki geçiş rotalarının Umman ile eşit biçimde paylaşılmasını öngören geçici planı reddetti. Wall Street Journal’ın 28 Temmuz tarihli haberine göre Tahran, gelen gemilerin kullandığı hattın tamamında, giden gemilere ayrılan hattın ise bir bölümünde denetim talep ediyor. Bu tutum, kısa süre içinde yeniden başlaması beklenen İran ile ABD arasındaki ateşkes görüşmelerini daha kırılgan hâle getirdi.
İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazım Garibabadi, Umman’ın önerisinin ülkesinin güvenlik kaygılarını karşılamadığını söyledi. Garibabadi’ye göre müzakerelerin sonraki aşamasına geçilebilmesi için Muskat yönetiminin İran’ın karşı teklifini kabul etmesi gerekiyor. Reuters da İran’ın mevcut trafik ayrım düzenini artık tanımadığını ve boğazın kapalı kalabileceği uyarısında bulunduğunu aktardı.
Umman eşit bölüşüm önerirken İran, boğazın İran kıyısına yakın geliş hattında tam, çıkış hattında ise kısmi denetim istiyor. Taraflar arasındaki anlaşmazlık yalnız rota paylaşımına değil, uzun vadede gemilerden zorunlu denizcilik hizmeti ücreti alınıp alınmayacağına da uzanıyor.
Washington serbest geçişte ısrar ediyor
ABD yönetimi Hürmüz Boğazı’nı uluslararası su yolu olarak tanımlıyor ve hiçbir ülkenin geçişleri tek taraflı biçimde kontrol edemeyeceğini savunuyor. ABD Dışişleri Bakanlığı, haziran ayındaki açıklamalarında boğazdan serbest, koşulsuz ve kısıtlamasız geçiş çağrısını yinelemişti. Körfez ülkeleri de zorunlu ücret modeline karşı çıkarken Umman, deniz güvenliği, arama kurtarma ve bölgesel iş birliğini yönetecek ortak bir yapı kurulmasını öneriyor.
İran ise ülkesine yönelik saldırılarda kullanılan ABD askerî malzemelerinin boğazdan geçtiğini öne sürerek daha geniş denetim talebini ulusal güvenlik gerekçesiyle savunuyor. Bu iddia bağımsız biçimde doğrulanmış değil. İran’ın talep ettiği kontrolün kapsamı, uluslararası deniz hukuku ve mevcut trafik düzeniyle nasıl bağdaştırılacağı da henüz açıklığa kavuşmadı.
Enerji akışı üzerindeki risk büyüyor
ABD Enerji Enformasyon İdaresi verilerine göre Hürmüz Boğazı’ndan geçen petrol akışı 2024’te günlük ortalama 20 milyon varil düzeyindeydi. Bu miktar küresel petrol sıvıları tüketiminin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geliyor. EIA’nın Mart 2026 tarihli çalışması, 2025’in ilk yarısında geçişin günlük 19,2 milyon varil olduğunu gösteriyor. Boğazın kalıcı biçimde kısıtlanması, Körfez üreticilerinin ihracat kapasitesi ve küresel navlun maliyetleri üzerinde doğrudan baskı yaratabilir.
Çatışma öncesinde günde yaklaşık 100 geminin kullandığı su yolunda trafik, son haftalardaki saldırılar ve mayın tehdidi nedeniyle sert biçimde geriledi. Endeks24’ün Hürmüz’deki gemi trafiğine ilişkin haberinde, 9 Temmuz’da emtia gemisi geçişlerinin ateşkes sonrası en düşük seviyeye indiği aktarılmıştı.
Pakistan, Katar, Türkiye ve Mısır’ın arabuluculuk temasları sürüyor. Ancak İran’ın Umman planını reddetmesi ve ABD güçlerine yönelik yeni balistik füze saldırısı, 10 günlük ateşkes seçeneğinin takvimini belirsizleştirdi.
Diplomatik temasların tamamen kesildiğine ilişkin doğrulanmış bir açıklama bulunmuyor. Buna karşın Tahran’ın boğazdaki denetimi müzakerelerin ön şartı hâline getirmesi, ateşkes görüşmelerinde enerji güvenliği ile askerî gerilimi aynı pazarlık dosyasına taşıdı.
