Türkiye'de hanelerin cebinden çıkan paranın giderek büyüyen bölümü barınma, gıda ve ulaşıma akıyor. TÜİK'in Hanehalkı Bütçe Araştırması'nın 2025 sonuçlarına göre toplam tüketim harcamalarının yüzde 67,1'i, yani üçte ikisi bu üç zorunlu kaleme ayrıldı. Refah harcamalarından zorunlu harcamalara doğru kayan tablo, son üç yıldır aynı yönde ilerliyor.
Konut-kira yüzde 29,3 ile zirvede
Geçen yıl hane halklarının tüketim harcamalarında en yüksek payı yüzde 29,3 ile konut-kira aldı. Bu grubun payı bir önceki yıla göre 3,3 puan arttı. 2022'de yüzde 22,4 olan oran dikkate alındığında üç yıllık artış yaklaşık 7 puana ulaşıyor.
Ulaştırmanın payı ise 21,6'dan yüzde 20,5'e geriledi ama yine de ikinci sırada kaldı. Eskiden listenin başında yer alan gıda ve alkolsüz içecek harcamaları da yüzde 18,1'den yüzde 17,3'e indi. Buna karşın hane başına aylık ortalama tüketim harcaması 2024'te 45 bin 344 liradan 2025'te 64 bin 104 liraya çıktı; yıllık artış yüzde 41,4 ile enflasyonun üzerinde gerçekleşti.
En alttakinin parasını kira ve gıda yutuyor
Veriler gelir grupları arasında derin bir uçurum gösteriyor. En düşük gelirli yüzde 20'lik kesim, harcamasının yüzde 38,7'sini konut ve kiraya, yüzde 29,2'sini gıdaya ayırdı. İki kalem birlikte bütçenin neredeyse yüzde 68'ini eritiyor. Ulaştırma da eklendiğinde bu kesimin geliri yalnızca evde oturmaya, karın doyurmaya ve bir yerden bir yere gitmeye yetiyor.
Gıdanın bütçedeki ağırlığı en üst gelir grubunda yüzde 12,4'e kadar düşüyor. Bu fark, zenginlerin daha az yemek tükettiği anlamına gelmiyor; gelirleri yüksek olduğu için gıdanın bütçedeki payı küçük kalıyor. Ekonomide "gelir arttıkça gıdanın payı azalır" diyen Engel Yasası tam da bu noktayı tarif ediyor.
Toplam tüketimin yaklaşık yüzde 40'ı en varlıklı yüzde 20'lik kesim tarafından gerçekleştirildi. En alttaki yüzde 20 ise toplam tüketimden yalnızca yüzde 7,8 pay aldı. Aradaki yaklaşık 5 katlık fark, gelir dağılımındaki bozukluğun sürdüğünü ortaya koyuyor.
Yalnız yaşamak pahalılaşıyor
Tek kişilik hanelerde konut-kiranın payı yüzde 41'e ulaştı. Aynı oran 6 ve üzeri kişilik hanelerde yüzde 24,4'te kalıyor. Yalnız yaşayan biri bütçesinin neredeyse yarısını barınmaya verirken, kalabalık ailelerde bu yük bölüşülüyor. Kira, aidat, elektrik ve internet gibi sabit giderlerin tek kişiye binmesi ölçek ekonomisini ortadan kaldırıyor.
TÜİK ayrıca israf edilen gıdaları da ölçtü. En çok israf, en sık alınan ve en hızlı bozulan ürünlerde çıktı: taze meyve-sebzede yüzde 39,7, ekmekte yüzde 32,5, süt ve süt ürünlerinde yüzde 15,1. Rakamlar satın alma planlaması ve depolama sorunlarına işaret ediyor.
