Enflasyon beklentisi, TCMB tebliğine göre yaşanan enflasyonla ilişkili

TCMB'nin Ekim 2026 tarihli 26/18 sayılı çalışma tebliği kuşakların enflasyon hafızasını ölçtü. Tebliğe göre geçmişte yüksek enflasyon yaşayanlar daha yüksek enflasyon bekliyor.

Çalışmaya göre doğumdan bu yana yaşanan ortalama yıllık enflasyondaki 1 puanlık fark, 12 ay sonrası enflasyon beklentisinde 0,167 puanlık farkla birlikte gidiyor. Bulgu yaklaşık 390 bin hanehalkı yanıtına dayanıyor.

Bulgu, hanehalkı beklentisinin gerçekleşen enflasyonun belirgin üstünde kaldığı bir döneme denk geliyor. TCMB verilerine göre hanehalkının 12 ay sonrası yıllık enflasyon beklentisi Ekim 2026'da yüzde 43,75 oldu; eylülde yüzde 45,60'tı. TÜİK verilerine göre yıllık tüketici enflasyonu aynı ay yüzde 29,77 oldu. TCMB'nin aynı ayki verisine göre piyasa katılımcılarının beklentisi yüzde 23,89'du.

Endeks24'ün 23 Ekim 2026'da yazdığı hanehalkı enflasyon beklentisi haberinde hanehalkı ile piyasa katılımcıları arasındaki farkın 19,86 puana daraldığı yer almıştı. Tebliğ, hanehalkı beklentisini etkileyen etkenlerden birini, kuşakların farklı enflasyon geçmişini inceliyor.

Hafıza, enflasyon yükselince daha güçlü işliyor

Çalışmanın adı "Echoes of Hyperinflation: The Link Between Past Exposure and Formation of Expectations" (Hiperenflasyonun Yankıları: Geçmiş Maruziyet ile Beklenti Oluşumu Arasındaki Bağlantı). Yazarları TCMB'den Yusuf Emre Akgündüz ve Ahmet Deryol, TED Üniversitesi'nden Seyit Mümin Cilasun ile Amazon, TED Üniversitesi ve IZA'ya bağlı Semih Tümen. Metin bir çalışma tebliği, yani hakem onayından geçmemiş bir taslak. Tebliğde görüşlerin yazarlara ait olduğu ve TCMB'nin resmi görüşünü yansıtmadığı belirtiliyor.

Yazarlara göre ilişki, anket yapıldığı sırada enflasyon yüksekse güçleniyor. Çalışmada hesaplanan etki, yıllık enflasyon yüzde 10 iken 0,076 puan, Ekim 2022'deki gibi yüzde 85 iken 0,376 puan. Ömür boyu enflasyon yalnızca beklentiyi değil, son 12 ayda yaşandığı düşünülen enflasyonu da yükseltiyor; bu algıdaki ilişki 0,542 puan.

Endeks24 hesaplamasına göre, tebliğdeki katsayılar Ekim 2026'daki yüzde 29,77'lik yıllık enflasyona uygulandığında ilişki 0,155 puana iniyor; bu, Ekim 2022 düzeyinin yaklaşık yüzde 41'i. Çalışmanın verisi 2024 sonunda bittiği için bu rakam tebliğde yer almıyor, yalnızca katsayıların Ekim 2026 enflasyonuna uygulanmasıdır.

Etki düşük eğitim ve gelir gruplarında belirgin

Yazarlara göre ilişki lise altı eğitimlilerde 0,202 puan, lise ve üstünde 0,126 puan. Çok düşük ve düşük gelir gruplarında ilişki istatistiksel olarak anlamlı; orta ve yüksek gelir gruplarında anlamlı çıkmadı. Çalışmada ayrıca 30'un üstünde enflasyonla geçen yılların sayısı ölçü alındığında katsayıların büyüdüğü görüldü.

Tebliğ, enflasyon geçmişi yüksek yaş gruplarının bireysel kredi kullanımının da daha yüksek olduğunu buldu. Yazarlar, Türkiye'de bireysel kredilerin sabit faizli ve Türk lirası cinsinden olduğunu hatırlatıyor. Yazarlara göre yüksek enflasyon bekleyenler, geri ödemenin reel değerinin eriyeceğini düşünerek borçlanmayı artırıyor olabilir. İlişki konut ve taşıt kredilerinde en güçlü çıktı.

Veri 2014-2024 anketine dayanıyor, aynı kişi izlenemiyor

Veri, TÜİK ile TCMB'nin birlikte yaptığı Tüketici Eğilim Anketi'nden geliyor ve Ekim 2014 ile Aralık 2024 arasını kapsıyor. Anket her ay farklı kişilerle yapıldığı için aynı kişinin beklentisi zaman içinde izlenemiyor. 1981 öncesi enflasyon serisi yazarlarca eski gazetelerden derlendi. Kredi analizi kişi düzeyinde değil, ay, yaş ve cinsiyet gruplarının toplamı üzerinden yapıldı; yazarlar bu bulguyu tamamlayıcı kanıt olarak sunuyor.

Bulgunun başka açıklamaları da var. Yaş, doğum yılı ve dönem etkileri birbirine yakın hareket ediyor. Yazarlar bunları sabit etkilerle ayırmaya çalışıyor; yine de sonuç nedensellik değil, güçlü bir ilişki olarak okunmalı. Yaşlı kuşakların harcama sepeti gençlerinkinden farklı olabilir ve bu da algıyı etkileyebilir. Son beş yılın enflasyonu ölçüden çıkarıldığında da sonuçlar büyük ölçüde değişmedi.

Bulgu, hanehalkı beklentisinin enflasyondaki düşüşe gecikmeli uyum göstermesiyle uyumlu. Yazarlar da enflasyonun düşmesinin kuşaklar arasındaki beklenti farkını hemen kapatmayabileceğini, beklentilerin kalıcı biçimde çıpalanması için uzun süreli fiyat istikrarının gerekebileceğini yazıyor. Tebliğin tam metni TCMB'nin sayfasında yer alıyor. Endeks24, TCMB'nin Eylül 2026 tarihli 26/14 sayılı kredi kısıtı tebliğini 6 Ekim 2026'da yazmıştı.