Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'nın (TCMB) Eylül 2026 tarihli ve 26/14 sayılı çalışma tebliği, 2022'de döviz varlığı yüksek şirketlerin Türk lirası kredi kullanımını sınırlayan düzenlemenin etkilerini firma düzeyinde ölçtü. Çalışmada hesaplanan sonuçlara göre düzenlemenin kapsamına giren firmaların yıllık istihdam artışı, benzer özellikteki kapsam dışı firmalara kıyasla yaklaşık 4 puan daha düşük gerçekleşti. Aynı firmaların net ihracatçı olma olasılığı 4 puan geriledi, aylık satışlarındaki oynaklık arttı.
Çalışma "Local Currency Borrowing Constraints and Firm Behavior: Evidence from an Emerging Market" (Yerel Para Birimiyle Borçlanma Kısıtlamaları ve Firma Davranışı: Gelişmekte Olan Bir Piyasadan Bulgular) başlığını taşıyor. Yazarları TCMB'nin bankacılık ve finansal kuruluşlar biriminden Mehmet Selman Çolak, Selay Şahan ve Muhammed Hasan Yılmaz ile araştırma ve para politikası biriminden Tuba Pelin Sümer. Yılmaz aynı zamanda St Andrews Üniversitesi'ndeki Sorumlu Bankacılık ve Finans Merkezi'ne bağlı. Metin bir çalışma tebliği, yani hakem onayından geçmemiş bir taslak. Tebliğde, görüşlerin yazarlara ait olduğu ve TCMB'nin resmi görüşünü yansıtmayabileceği belirtiliyor.
İncelenen düzenleme
Yazarların aktardığına göre Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu 24 Haziran 2022'de, üç koşulu birlikte taşıyan şirketlere yeni TL ticari kredi kullandırılmasını sınırladı: bağımsız denetime tabi olmak, yabancı para nakdi varlığının 15 milyon TL'yi aşması ve bu varlığın aktif toplamının ya da net satışların büyük olanının yüzde 10'unu geçmesi. Ekim 2022'de eşikler 10 milyon TL'ye ve yüzde 5'e indirildi. Yazarlar, yerel para cinsinden krediye erişimi şirketin döviz varlığına bağlayan bir kuralın, bildikleri kadarıyla başka hiçbir ülkede uygulanmadığını yazıyor.
Veri ve yöntem
Çalışma Ocak 2021 ile Aralık 2023 arasını kapsıyor. Yazarlar Türkiye Bankalar Birliği bünyesinde tutulan kredi kayıtlarını, TCMB'nin Sistemik Risk Veri Takip Sistemi'ndeki aylık ve para birimi kırılımlı bilançoları, Ticaret Bakanlığı gümrük verilerini, Sosyal Güvenlik Kurumu istihdam kayıtlarını ve TÜİK'in aylık ciro istatistiklerini firma düzeyinde eşleştirdi. Mart 2022 itibarıyla bağımsız denetime tabi olan ve döviz varlığı bildiren 1.015 firmadan, düzenlemenin ilk halinin kapsamına giren 258'i ele alındı. Bu firmaların her biri, aynı ana sektörde yer alan ve büyüklük, kârlılık, özkaynak oranı, istihdam ve ihracat yoğunluğu bakımından benzeyen kapsam dışı bir firmayla eşleştirildi. Etki, iki grubun düzenleme öncesi ve sonrası farkları karşılaştırılarak tahmin edildi.
Kredi tarafındaki bulgular
Temel tahmine göre kapsamdaki firmaların TL kredi bakiyesi, düzenleme sonrasında kontrol grubuna kıyasla firma başına ortalama 147 milyon TL geriledi. Yazarlar bu tutarın, söz konusu firmaların düzenleme öncesindeki ortalama 209 milyon TL'lik TL kredi bakiyesinin yaklaşık yüzde 70'ine karşılık geldiğini belirtiyor. Gerilemenin 106 milyon TL'si kamu bankalarından, 41 milyon TL'si diğer bankalardan kullanılan kredilerde görüldü. Düzenleme öncesinde ortancadan az sayıda bankayla çalışan firmalarda gerileme, diğer kapsam içi firmalara göre 166 milyon TL daha fazlaydı.
Çalışmaya göre firmalar kaybın bir bölümünü düzenlemenin kapsamadığı kaynaklarla karşıladı. Tedarikçilere olan TL ticari borç 58 milyon TL arttı, yabancı para nakdi varlıklar 14 milyon dolar azaldı. Yabancı para kredi bakiyesindeki 143 milyon TL'lik artış tahmini ise yalnızca yüzde 10 düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı ve firma kontrol değişkenleri çıkarıldığında anlamlılığını yitiriyor.
Reel taraftaki bulgular
Tebliğin son bölümü istihdam, dış ticaret ve satışlara bakıyor. İstihdam büyümesi için hesaplanan katsayı eksi 0,04. Gösterge çalışan sayısının yıllık logaritmik değişimi olarak tanımlandığı için bu, yaklaşık 4 puanlık bir farka denk geliyor. Net ihracatçı olma olasılığındaki katsayı da eksi 0,04. Net ihracatın aktif toplamına oranı geriledi, aylık cironun altı aylık penceredeki standart sapması yükseldi.
| Gösterge | Tahmin edilen etki | Birim | Tebliğdeki yeri |
|---|---|---|---|
| TL kredi bakiyesi, tüm bankalar | -147,02 | milyon TL | Tablo 3, sütun 2 |
| TL kredi bakiyesi, kamu bankaları | -106,47 | milyon TL | Tablo 3, sütun 4 |
| TL kredi bakiyesi, diğer bankalar | -40,55 | milyon TL | Tablo 3, sütun 6 |
| Yabancı para kredi bakiyesi | +143,39 (yalnızca yüzde 10 düzeyinde anlamlı) | milyon TL | Tablo 5, sütun 2 |
| Yabancı para nakdi varlık | -14,25 | milyon dolar | Tablo 5, sütun 4 |
| TL ticari borç | +57,67 | milyon TL | Tablo 5, sütun 6 |
| Net ihracatçı olma olasılığı | -0,04 | olasılık (0 ile 1 arası) | Tablo 6, sütun 1 |
| Net ihracatın aktif toplamına oranı | -0,28 | oran | Tablo 6, sütun 2 |
| Satış oynaklığı (6 aylık standart sapma) | +20,78 | tebliğde birim verilmiyor | Tablo 6, sütun 3 |
| İstihdam büyümesi (yıllık logaritmik değişim) | -0,04 | logaritmik puan | Tablo 6, sütun 4 |
Yazarların yorumu
Yazarlar bu tabloyu, dolarizasyonu hedefleyen makroihtiyati tedbirlerin tasarımındaki bir ödünleşim olarak yorumluyor. Onlara göre düzenleme amaçlandığı gibi TL borçlanmayı sınırladı, ancak uyum yükü eşit dağılmadı: finansal esnekliği olan firmalar kaybın büyük bölümünü başka kaynaklarla telafi etti, kredi kısıtı altındaki firmalar ise daralmayı istihdam, dış ticaret ve faaliyet istikrarı üzerinden karşıladı. Bu bir yorumdur ve tebliğ, düzenlemenin enflasyon ya da toplam dolarizasyon üzerindeki net etkisini ölçmüyor.
Bulgular başka nasıl açıklanabilir
İncelenen dönem olağan bir dönem değil. Yazarların da hatırlattığı gibi politika faizi Eylül 2021'deki yüzde 19'dan Şubat 2023'te yüzde 8,5'e indirildi, yıllık enflasyon Ekim 2022'de yüzde 85,51'e çıktı, kur korumalı mevduat uygulaması ve başka kredi sınırlamaları aynı aylarda devredeydi, Şubat 2023'te depremler yaşandı. Kapsama giren firmalar tanım gereği döviz varlığı yüksek firmalar ve kur hareketinden, dış talepten ya da diğer tedbirlerden kontrol grubundan farklı etkilenmiş olabilirler. Eşleştirme yalnızca gözlenebilen özellikleri dengeliyor. Yazarlar bu olasılığı sahte tarihli bir sınama, sektör ve ay etkilerini birlikte arındıran tahminler ve dış ticaret konumuna göre ayrıştırmalarla sınıyor, ancak tebliğin ekindeki bu sınamaların tamamı TL kredi sonucuna ilişkin. İstihdam ve ihracat tahminleri için benzer sınamalar raporlanmıyor.
Çalışmanın sınırları
Örneklem 258 kapsam içi ve 258 kapsam dışı olmak üzere 516 büyük firmadan oluşuyor, sonuçlar küçük işletmelere genellenemez. Standart hatalar firma düzeyinde kümelendiğinde temel kredi katsayısı yalnızca yüzde 10 düzeyinde anlamlı kalıyor. Etkinin büyüklüğü yönteme duyarlı: düzenlemenin altı ay öncesi ve sonrasıyla sınırlı tahminde 68 milyon TL, uç değerler kırpıldığında 100 milyon TL, eşleştirme 2021 sonu verisiyle yapıldığında 66 milyon TL, kademeli uygulamayı hesaba katan tahminlerde 171 milyon TL ile 243 milyon TL arasında. Tebliğdeki Poisson tahmininin katsayısı eksi 0,407. Endeks24 Sinyal Masası'nın hesaplamasına göre bu, yaklaşık yüzde 33'lük bir göreli düşüşe karşılık geliyor ve yüzde 70'lik temel orandan belirgin biçimde düşük. Tutarlar nominal TL cinsinden ve yüksek enflasyonlu bir dönemi kapsıyor. Veri Aralık 2023'te bitiyor, sonraki dönem çalışmanın dışında.











