İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü'nü Fransa'dan Henri B. Kagan ile Japonya'dan Kenso Soai'ye verdi. Akademi, ödülün "asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi" nedeniyle verildiğini açıkladı. 12 milyon İsveç kronu tutarındaki ödül iki bilim insanı arasında eşit paylaştırılacak.
Akademi'nin açıklamasına göre amino asitler gibi bazı moleküller, birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçimde bulunuyor. Canlı organizmalar ise bu görüntülerden yalnızca birini içeriyor. Kimyacıların "homokiralite" adını verdiği bu asimetrinin nasıl ortaya çıktığı uzun süre çözülemedi. Laboratuvarda iki ayna görüntüsünü de verebilen tepkimeler denendiğinde her ikisi eşit oranda elde ediliyordu.
İlk adım 1986'da, sonuç 2003'te
Akademi, ilk belirleyici adımı Kagan'ın 1986'da attığını bildirdi. Kagan, kimyasal tepkimeleri yönlendirmenin yeni bir yolunu keşfederek ayna görüntülerinden birinin o güne kadar mümkün görülenden daha büyük bir fazlasını elde etti.
Soai ise 1995'te yayımlanan çalışmasında homokiral olma potansiyeli taşıyan ilk kimyasal tepkimeyi tasarladı. 2003'te iki olası ayna görüntüsünden yalnızca birinin oluştuğu bir tepkime sundu. Akademi, bunu yaşamın kendisi dışında daha önce kimsenin başaramadığını kaydetti.
"Bir asırlık kimya bilmecesi"
Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, "Henri Kagan ve Kenso Soai, bir asırdan eski bir kimya bilmecesine çözüm getirdi: Homokiralite kendiliğinden nasıl ortaya çıkabilir. Geliştirdikleri kimyasal tepkimeler olağanüstü" dedi.
Akademi, keşiflerin ilaç üretimi için tepkime tasarlayan kimyacılar açısından belirleyici olduğunu vurguladı. İlaç gibi canlılarla etkileşen moleküllerde istenen etkiyi ayna görüntülerinden yalnızca biri gösteriyor.
Ödül sahipleri
Henri B. Kagan 1930'da Fransa'nın Boulogne-Billancourt kentinde doğdu. Doktorasını 1960'ta Collège de France'ta tamamlayan Kagan, Paris-Sud Üniversitesi'nin emekli profesörü. Kenso Soai 1950'de Japonya'nın Hiroşima kentinde doğdu. 1979'da Tokyo Üniversitesi'nden doktora derecesi alan Soai, Tokyo Bilim Üniversitesi'nin emekli profesörü.
Arka plan
Bu yılın Nobel haftasında 5 Ekim'de Tıp Ödülü optogenetiği geliştiren üç bilim insanına, 6 Ekim'de Fizik Ödülü nötrino araştırmasına verilmişti.
