2026 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, beyindeki tek tek sinir hücrelerini ışıkla denetlemeyi sağlayan optogenetik yöntemini geliştiren üç bilim insanına verildi. İsveç'teki Karolinska Enstitüsü Nobel Kurulu, ödülün ABD'li Karl Deisseroth ile Alman Peter Hegemann ve Georg Nagel arasında paylaştırıldığını açıkladı.
Kurul, 54 yaşındaki Deisseroth, 71 yaşındaki Hegemann ve 73 yaşındaki Nagel'in "ışıkla açılan iyon kanalları ve optogenetiğe ilişkin keşifleri" nedeniyle seçildiğini bildirdi. Üç bilim insanı 12 milyon İsveç kronu, yaklaşık 1,2 milyon dolar tutarındaki ödülü paylaşacak.
Nobel Kurulu Genel Sekreteri Thomas Perlmann, "Bu yöntem, canlı bir beyindeki tek tek sinir hücrelerinin etkinliğini açıp kapatmayı mümkün kılıyor" dedi. Perlmann, yöntemin bugün dünyanın dört bir yanındaki laboratuvarlarda beynin sırlarını ortaya çıkarmak için kullanıldığını söyledi.
Keşif bir yosunla başladı
Çalışmanın temeli 1990'ların başında atıldı. Hegemann, Chlamydomonas adlı yosunun ışığa yarım milisaniyede nasıl tepki verdiğini araştırdı ve tek bir proteinin hem ışığı yakaladığı hem de iyon kanalı işlevi gördüğü varsayımını ortaya koydu.
Nagel bu varsayımı, yosunun genlerini kurbağa yumurtalarına aktararak sınadı ve ışığa duyarlı bir iyon kanalı olan kanalrodopsin-2'yi keşfetti. İki bilim insanı 2003'te, bu proteinin insan ve hamster hücrelerine yerleştirilerek ışıkla elektrik sinyali üretilebildiğini gösteren bulgularını yayımladı. Deisseroth iki yıl sonra Stanford Üniversitesi'nde yöntemi sıçan sinir hücrelerinde uyguladı. Yöntem 2006'da optogenetik adını aldı.
Beyin hastalıklarında yeni kapı
Optogenetik, hayvan modellerinde şizofreni, Alzheimer, Parkinson, epilepsi ve bağımlılık gibi hastalıkların anlaşılması için kullanılıyor. Karolinska Enstitüsü'nden Moleküler Tıp Profesörü Anna Wedell, farelerde bu hastalıklarda hangi hücrelerin etkin olduğunun anlaşılmasının, insanlarda nereye bakılması gerektiğini gösterdiğini belirtti.
Yöntem, retinitis pigmentosa adlı ilerleyici göz hastalığı nedeniyle görme yetisini kaybeden kişilerde görmeyi geri kazandırma çalışmalarında da uygulanıyor. Karolinska'dan Nöroloji Profesörü Per Svenningsson, optogenetiğin bu hastalarda görmeyi kısmen geri getirmek için kullanıldığını söyledi. Araştırmacılar yöntemin işitme implantlarını geliştirmesini de umuyor.
En ileri aşamadaki tedavi çalışmaları arasında ABD merkezli MapLight'ın otizm spektrum bozukluğuna yönelik tedavisi ile yine ABD merkezli Nanoscope'un retinitis pigmentosa için geliştirdiği görme kazandırıcı ilaç yer alıyor. İki tedavinin de hastalara ulaşmasına daha zaman olduğu belirtiliyor.
Nobel haftası sürüyor
Fizyoloji veya tıp ödülü, her yıl Nobel açıklamalarının ilki oluyor. Önümüzdeki günlerde fizik, kimya, edebiyat, barış ve ekonomi ödüllerinin sahipleri duyurulacak. Nobel Barış Ödülü cuma günü açıklanacak.
