İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Fizik Ödülü'nü ABD'deki Wisconsin-Madison Üniversitesi'nden Francis Halzen'e verdi. Akademi, ödülün "IceCube Nötrino Gözlemevi'ne belirleyici katkıları ve astrofizik kökenli yüksek enerjili nötrinoların keşfi" nedeniyle verildiğini açıkladı. Ödülün tutarı 12 milyon İsveç kronu.
Akademi'nin açıklamasına göre Halzen, Güney Kutbu'ndaki buzun nötrino adı verilen parçacıkları izlemek için kullanılabileceğini fark etti. Bilim insanının öngörüsü ve bilimsel liderliği, ışık algılayıcılarıyla donatılmış bir kilometreküplük buzdan oluşan IceCube Nötrino Gözlemevi'nin temelini oluşturdu.
Buzun içinde bir gözlemevi
Nötrinolar her yerde bulunuyor ancak kendilerini belli etmiyor; Dünya'nın ve insan bedeninin içinden fark edilmeden geçiyor. Çok seyrek olarak bir nötrino bir atom çekirdeğiyle etkileşime giriyor ve doğru donanıma sahip araştırmacılar bu anı yakalayabiliyor.
Halzen, nötrinoları Güney Kutbu'nda yakalama fikrini ilk kez 1988'de sundu. Bir nötrino atom çekirdeğiyle çarpıştığında ortaya çıkan ışık parlaması, berrak buzul buzunun içine yerleştirilen algılayıcılarla izlenebiliyor. Akademi, Güney Kutbu buzunun çeşitli parazitlerden uzak olduğunu ve bölgenin deprem yaşanmayan, jeolojik olarak kararlı bir alan olduğunu belirtti.
Yüksek enerjili kozmik nötrinolar çok ender olduğu için yeterli sayıda çarpışmayı gözlemlemek üzere çok büyük bir buz hacmi gerekiyor. Bir kilometreküplük alanı kaplayan IceCube 2011'de tamamlandı. Araştırmacılar kısa süre sonra ilk yüksek enerjili nötrinoları tespit etti; birkaç yıl sonra da Güneş Sistemi'nin çok ötesinden gelmiş olması gereken nötrinoların keşfini yayımladı.
"Yeni bir astronominin yolunu açtı"
Nobel Fizik Komitesi Başkanı Mark Pearce, "Francis Halzen, bize olağanüstü bir araç kazandıran uluslararası bir araştırmacı ve mühendis ekibine önderlik etti. Kararlılığı ve bilimsel öngörüsü yeni bir astronomi türünün yolunu açtı" dedi.
Akademi'ye göre evrende, parçacıkları Dünya'daki laboratuvarlarda ulaşılabilen düzeyin bir milyon katına varan enerjilerle fırlatan doğal parçacık hızlandırıcıları bulunuyor. Nötrinolar diğer parçacıklardan farklı olarak yön değiştirmeden ve enerji kaybetmeden Dünya'ya ulaştığı için, bu kaynaklar hakkında başka hiçbir yolla elde edilemeyen bilgi taşıyor.
Francis Halzen kimdir
Francis Halzen 1944'te Belçika'nın Tienen kentinde doğdu. Doktorasını 1969'da Belçika'daki KU Leuven'de tamamladı. Halen ABD'deki Wisconsin-Madison Üniversitesi'nde profesör olarak görev yapıyor. Ödül bu yıl tek bir isme verildi.
Nobel haftası pazartesi günü Tıp Ödülü'nün açıklanmasıyla başlamıştı. Ekonomi Bilimleri Ödülü'nün de aralarında bulunduğu diğer ödüller 12 Ekim'e kadar duyurulacak.
