Yaklaşık dört aydır süren ABD-İran savaşını sona erdirecek bir anlaşmanın taslağı masada, ancak taraflar arasındaki derin görüş ayrılıkları kamuoyunu meşgul etmeye devam ediyor. Trump, nükleer silah geliştirme yasağını hafta sonu imzalanabilecek bir mutabakat metnine bağladığını söylüyor; Tahran ise kesinleşmiş bir uzlaşı bulunmadığını savunuyor.
Diplomasi trafiğinin yoğunlaştığı bu süreçte yatırımcılar ve piyasalar artık tek bir soruya odaklanmış durumda: Olası yeni metin, 2015 tarihli Ortak Kapsamlı Eylem Planı'nın (JCPOA) neresinde duracak?
2015'te neler karara bağlanmıştı
Obama döneminde imzalanan JCPOA, İran ile ABD, Rusya, Çin, Fransa, Birleşik Krallık ve Almanya'yı aynı masaya oturtmuş; Tahran'ın nükleer kapasitesini sıkı sınırlar içine sokmuştu. İran, uranyum zenginleştirme oranını yüzde 3,67 saflık düzeyinde tutmayı kabul etti; bu değer, nükleer silah üretiminin gerektirdiği yüzde 90 seviyesinin çok altındaydı. Zenginleştirilmiş uranyum stoku 300 kilogramla sınırlandırıldı, santrifüj sayısı 19 binden yaklaşık 6.100'e indirildi.
Karşılıklı olarak petrol, bankacılık ve deniz taşımacılığı yaptırımları kaldırıldı; İran Merkez Bankası yaptırım listelerinden çıkarıldı. Yeraltındaki Fordow tesisi araştırma merkezine dönüştürüldü, Arak reaktörü silah kalitesinde plütonyum üretemez hale getirildi. UAEA'ya kapsamlı denetim yetkileri verildi.
Trump bu kez neyi farklı istiyor
Trump, 2018'deki çekilmesini "felaket anlaşma" olarak nitelendirdiği JCPOA'ya atıfla şimdi çok daha geniş kapsamlı bir metin talep ettiğini vurguluyor. Nükleer silah geliştirme ve satın alma yasağının yanı sıra balistik füze programının kısıtlanmasını ve İran'ın bölgesel vekil güçlere desteğinin sona erdirilmesini öne koyuyor. Bu şartlar, 2015 metninde yer almıyordu.
Ancak nükleer güvenlik uzmanları ciddi bir metodolojik sorunun altını çiziyor: 2018-2022 arasındaki boşlukta UAEA denetimi fiilen askıya alındı ve İran bu süreçte hem uranyum zenginleştirme hem de şeffaflık yükümlülüklerini ihlal etti. 2026 anlaşması, bu belirsizlik döneminin yarattığı nükleer bilinmezleri görmezden gelemez.
Etkili bir anlaşma, ABD ve İsrail'in bombalamalarının ardından oluşan denetim boşluğu ve İran'ın kazandığı teknolojik kapasiteyle yüzleşmek zorundadır.
Nükleer güvenlik uzmanları, CNBC'ye açıklamalar, Haziran 2026
Piyasalara yansıması
Barış sinyalleri piyasalarda hızla yankı buldu. Trump'ın İran'a yönelik planlanan saldırıları iptal ettiğini açıkladığı dün, Brent ham petrol fiyatı geriledi, ABD borsaları sert yükseldi ve küresel risk iştahı canlandı. Türkiye gibi net enerji ithalatçısı ülkeler için olası bir yaptırım kaldırma senaryosu hem enerji faturasını hem de cari açık baskısını hafifletebilir. Bununla birlikte tam yaptırım kaldırmanın herhangi bir metin imzalanmadan gerçekleşmesi beklenmiyor; anlaşmanın kapsamı ve denetlenebilirliği belirleyici olacak.
Masadaki taslak, 2015 modelinden hem iddialı hem de kırılgan noktalarda ayrışıyor. Trump'ın öne sürdüğü nükleer silah yasağı, yüzey olarak daha kapsamlı görünüyor; ancak bu yasağın denetlenebilir eşiklerle (zenginleştirme oranı, stok miktarı, santrifüj sayısı gibi somut metriklerle) desteklenmemesi durumunda fiilen ölçülmesi mümkün değil.
Balistik füze ve vekil güç başlıkları 2015'te kasıtlı olarak dışarıda bırakılmıştı; bu başlıkların dahil edilmesi o zaman anlaşmayı çökertebilirdi. Şimdi Trump'ın bu başlıklarda ısrarcı olması Tahran'ın kabul sınırlarını zorluyor; İran'ın "kesinleşmiş bir anlaşma yok" söylemini sürdürmesi de bu gerilimi yansıtıyor. Dört aylık savaşın İran askeri altyapısına verdiği hasar ve Hürmüz Boğazı sorunları, Tahran'ın müzakere masasındaki esnekliğini 2015'e kıyasla önemli ölçüde daralttı. Bu çerçevede anlaşma imzalanırsa bile metnin uzun vadeli dayanıklılığı, iç siyasi gerçeklikler ve denetim mekanizmalarının kalitesiyle doğrudan bağlantılı olacak.
ENDEKS24 ANALİZ MASASIŞeffaflık ve Metodoloji Beyanı: Küçük yatırımcıyı koruma ve doğru bilgilendirme misyonumuz kapsamında, bu analiz Endeks24 Analiz ve Araştırma Kurulu denetiminde, rasyonel metodolojilerle hazırlanmıştır. Kurul yapımız ve analiz ilkelerimiz hakkında detaylı bilgi için Analiz ve Araştırma Kurulu sayfamızı inceleyebilirsiniz.
