Algoritmalar onu nasıl yakaladı? Eylül 2023'te kendini nasıl hissettiğini yansıtan içerikler arayan 12 yaşındaki Rossella Roggero, beş ay sonra hayatını kaybetti. Ailesi, Instagram'ın algoritmasının kızlarına depresif içerikleri biribirinin ardına sunduğunu; çocuklarının giderek büyüyen karanlık bir döngünün içine çekildiğini söylüyor. İtalya'da Meta ve TikTok'a karşı açılan ilk toplu davanın merkezindeki bu hikaye artık yalnızca İtalyan ebeveynlerin korkusu değil. Türkiye'de de milyonlarca çocuk her gün aynı platformlarda, aynı algoritmalarla karşı karşıya.

6-15 yaş internet kullanımı
%91,3
Sosyal medya kullanan çocuk
%66,1
11-15 yaşta sosyal medya
%82
Düzenli kullanıcı oranı
%96,9

TÜİK'in 2024'te yayımladığı en güncel araştırma, Türkiye'deki tablonun büyüklüğünü net biçimde ortaya koyuyor. 6-15 yaş grubundaki çocukların yüzde 91,3'ü internet kullanıyor; bu oran 2021'de yüzde 82,7'ydi, yani üç yılda yaklaşık 9 puan artış var. Sosyal medyaya gelindiğinde tablo daha da çarpıcı: 6-15 yaş grubundaki her üç çocuktan ikisi sosyal medya kullanıyor. 11-15 yaş grubunda bu oran yüzde 82'ye çıkıyor. Sosyal medya kullananların yüzde 96,9'u ise bunu düzenli olarak yapıyor.

Milyonlarca çocuk, aynı algoritmalar

Rakamları nüfusa yansıttığında resim daha da somutlaşıyor. TÜİK verilerine göre Türkiye'de 2024 sonu itibarıyla 0-17 yaş grubunda 21,8 milyon çocuk var. 6-15 yaş grubunu baz alındığında, yalnızca sosyal medya kullandığını söyleyen çocuk sayısı birkaç milyon kişiyi buluyor. Bu çocukların büyük bölümü, İtalya davasının odağındaki platformlarda, yani Instagram ve TikTok'ta aktif. Araştırma, 6-10 yaş grubunda en çok kullanılan ikinci platformun TikTok olduğunu; 11-15 yaş grubunda ise Instagram'ın öne geçtiğini ortaya koyuyor.

Bir noktada bu durum kendi başına yaşayan bir şeye dönüşmüş gibiydi; büyüdü ve onun neşeli, sosyal tarafını, daha aydınlık yanını bastırdı.

Irene Roggero Ugues, Rossella'nın annesi

Algoritmanın genci ne zaman yakalar

TÜİK 2024 · 6-15 yaş grubu
Sosyal medyada günlük 2 saat ve üzeri geçiren çocuklar
%4711-15 yaş
11-15 yaş grubunda hafta içi günlük 2 saat ve üzeri: %47,4
Hafta sonu bu oran: %67,5
6-10 yaş grubunda hafta içi: %30,6
En az 30 dakikada bir telefon kontrol eden çocuk: %52,6
Kaynak: TÜİK, Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması, Ekim 2024endeks24.com

İtalya davasında davacıların danışmanı psikiyatrist Tonino Cantelmi, platformların bağımlılığı teşvik etmek için slot makinelerini model alan ödül mekanizmaları kurduğunu savunuyor. Her beğeni ve bildirimin beyinde dopamin salınımını tetikleyerek kullanıcıları platforma bağladığını öne sürüyor. TÜİK araştırması bu mekanizmanın Türkiye'deki yaygınlığına dair ipuçları da taşıyor: Düzenli telefon kullanan çocukların yüzde 58,6'sı telefonu uyumadan önce kontrol etme, yemek yerken kullanma ya da en az 30 dakikada bir kontrol etme gibi davranışlardan en az birini sergiliyor. 2021'deki oran yüzde 52,4'tü.

Düzenleme tartışması büyüyor

Uluslararası baskı artıyor. İngiltere 16 yaş altına sosyal medyayı yasaklama planlarını açıkladı; AB ise Dijital Hizmetler Yasası'nın uygulamasını sıkılaştırarak platformlara çocukları koruma yükümlülüğü getiriyor. ABD'de ise bir mahkeme, Meta ve Google'ın gençler için zararlı görülen platformları tasarlamada ihmalkâr davrandığına hükmetti. Türkiye'de BTK, 2024 sonunda 13 yaş altı çocukların sosyal ağlara erişimini kısıtlamaya yönelik çalışmalar yürüttüğünü açıkladı. Ulaştırma Bakanı Abdulkadir Uraloğlu ise Ocak 2025'te 16 yaş altı için yasal düzenlemenin zorunlu hale geldiğini vurguladı; ancak somut bir adım henüz atılmadı. Oysa TÜİK verileri, düzenlemenin muhatabı olacak çocuk kitlesinin ne kadar büyük olduğunu açıkça gösteriyor.