Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos 2026'da imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması, Ankara'nın üçlü yapıdaki rolünü yalnız silah ve platform tedarikinin ötesine taşıyor. Millî Savunma Bakanlığı, iş birliğinin ortak geliştirme ve üretim, teknoloji, bakım ve lojistik desteği kapsayacağını; insansız ve otonom sistemler, elektronik harp ile yapay zekâ destekli kabiliyetlerin öncelikli alanlar olduğunu açıkladı. Bu çerçeve, Türkiye'yi paktın üretim ve teknoloji omurgası olmaya en yakın aktör konumuna getiriyor.

Anlaşmanın resmî metni, üç ülkeden birine yönelik silahlı saldırının hepsine yapılmış sayılacağını hükme bağlarken savunma iş birliğinin bütün boyutlarıyla geliştirilmesini de öngörüyor. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan da anlaşmanın savunma sanayiinde ortak projeler geliştirilmesine katkı sağlayacağını belirtti. Ankara'nın açıkladığı ayrıntılar, bu hükmün sanayi tarafında yalnız satın alma ilişkisiyle sınırlı tutulmadığını gösteriyor. resmî ortak açıklama savunma iş birliğinin kapsamını kolektif caydırıcılık çerçevesine yerleştiriyor.

Tedarikten ortak üretime geçiş hedefleniyor

Türkiye açısından en önemli ayrım, MSB'nin "yalnızca ürün ve sistem tedariki değil" vurgusunda ortaya çıkıyor. Bakanlığın çerçevesine göre hedef; ortak geliştirme ve üretim, teknoloji iş birliği, sürdürülebilir bakım ve lojistik desteğinin aynı mekanizma altında ilerletilmesi. Bu yaklaşım gerçekleşirse Türk şirketleri için pakt, bitmiş ürün ihracatından daha uzun vadeli bir sanayi ilişkisine dönüşebilir. Ortak üretim hattı, alt sistem entegrasyonu, bakım altyapısı ve yaşam döngüsü desteği gibi başlıklar üçlü güvenlik mekanizmasının kalıcı sanayi ayağını oluşturabilir. MSB'nin Mekke Anlaşması açıklaması bu alanları açık biçimde sıralıyor.

İnsansız sistemler ve elektronik harp öne çıkıyor

Öncelikli teknoloji listesinin içeriği Türkiye'nin son yıllarda büyüttüğü kabiliyetlerle doğrudan örtüşüyor. Savunma Sanayii Başkanlığı ağustos ayı faaliyetlerinde otonom sürü uçuşu yapan kamikaze İHA testlerini, AKINCI platformundan ALPAGUT atışını, güdüm kitleri ve seyir mühimmatı teslimatlarını, yapay zekâ ve ileri haberleşme projelerini aynı ekosistemin güncel örnekleri arasında duyurdu. Bu tablo, Mekke Anlaşması'nın teknoloji başlıklarının Türkiye açısından teorik bir niyet listesinden ibaret olmadığını, hâlihazırda ürün ve geliştirme programı bulunan alanlara dayandığını gösteriyor.

Sektörün ölçeği de bu rolün ekonomik arka planını güçlendiriyor. SSB verilerine göre Türkiye'nin savunma ve havacılık ihracatı Ocak-Temmuz 2026 döneminde yıllık yüzde 26,2 artışla 5 milyar 787 milyon dolara ulaştı. 2025'in tamamında ihracat 10,054 milyar dolar olmuş, sektör 3 bin 500'ü aşkın firma ve 1.400'ün üzerinde projeye ulaşmıştı. Bu geniş tedarik zinciri, ortak üretimin yalnız birkaç büyük platform şirketiyle değil, alt sistem, elektronik, mühimmat, yazılım ve bakım ağlarıyla birlikte yürütülebilmesi açısından önem taşıyor. Güncel ihracat verileri Savunma Sanayii Başkanlığının duyurusunda yer alıyor.

Pakistan hattında hazır bir üretim tecrübesi var

Türkiye ile Pakistan arasındaki savunma ilişkisi, üçlü mekanizmanın sanayi tarafında sıfırdan başlamadığını gösteren en somut örneklerden birini oluşturuyor. Pakistan MİLGEM Projesi kapsamında dört korvetlik program yıllardır devam ediyor; gemilerin bir bölümü Türkiye'de, bir bölümü Karaçi Tersanesi'nde inşa edildi. MSB'nin 2026 açıklamalarına göre programdaki inşa ve donatım faaliyetleri sürerken iki ülke deniz kuvvetleri ve özel kuvvetleri de ortak tatbikatlar yürütüyor. Bu geçmiş, ortak üretim ve birlikte çalışabilirlik başlıklarının üçlü çerçeveye taşınması için mevcut bir kurumsal zemin sağlıyor.

Suudi Arabistan tarafında ise savunma sanayii ilişkileri son yıllarda belirgin biçimde yoğunlaştı. Şubat 2026'da Riyad'daki World Defence Show'a Türkiye'den 120 firmanın katılması ve fuar sırasında Suudi makamları ile Türk savunma şirketleri arasında çeşitli anlaşmalar imzalanması, Ankara ile Riyad arasındaki sanayi temasının genişlediğini gösterdi. Mekke Anlaşması bu iki ayrı ikili hattı ortak bir savunma planlama ve üretim çerçevesine bağlama potansiyeli taşıyor.

Üçlü denklemde Türkiye'nin farkı sanayi kapasitesi

21 Ağustos 2026’da yayımlanan analizde Arab News yazısı da bu ayrımı bir görüş yazısı çerçevesinde öne çıkarıyor. Genel Yayın Yönetmeni Faisal J. Abbas, imzalı analizinde üçlü yapıyı Suudi Arabistan'ın mali gücü ve kara-hava kapasitesi, Türkiye'nin geniş insansız sistem ve endüstriyel üretim tabanı, Pakistan'ın nükleer caydırıcılığı ve insan kaynağının birleşimi olarak yorumluyor. Bu değerlendirme resmî anlaşma hükmü değil; ancak Ankara'nın resmî olarak açıkladığı ortak üretim ve teknoloji öncelikleriyle Türkiye'ye biçilen sanayi rolü aynı noktada kesişiyor.

Türkiye'nin katkısını yalnız İHA üretimine indirgemek bu nedenle eksik kalıyor. Paktın açıklanan sanayi hedefleri; tasarım, entegrasyon, seri üretim, elektronik harp, yazılım, yapay zekâ, bakım ve lojistik gibi birbirini tamamlayan katmanlar içeriyor. Türkiye'nin avantajı, bu alanların önemli bölümünde aynı anda çalışan şirket ve proje havuzuna sahip olması. Üç ülkenin ihtiyaçları ortak programlara dönüştürülebilirse Ankara, yalnız platform sağlayan taraf değil, sistemlerin geliştirilmesi ve hizmette tutulmasında merkezi bir üretim ortağı haline gelebilir.

Henüz açıklanmayan kritik başlıklar var

Buna karşın anlaşmanın sanayi ayağında hangi projelerin önce başlayacağı henüz kamuoyuna açıklanmış değil. Ortak üretimde iş payı, finansman modeli, fikrî mülkiyet ve teknoloji paylaşımının sınırları, üretim tesislerinin hangi ülkelerde kurulacağı ve tedarik takvimi konusunda resmî bir proje listesi bulunmuyor. Bu nedenle KAAN, AKINCI veya başka belirli bir platformun üçlü pakt kapsamında kesin programa alındığını söylemek için mevcut resmî açıklamalar yeterli değil.

Asıl eşik, siyasi anlaşmanın somut sanayi programlarına dönüşmesi olacak. MSB'nin tanımladığı mekanizma işletilirse Türkiye'nin üçlü pakttaki rolü tedarikçiden çok daha geniş bir alana yayılabilir: ortak ürün geliştiren, üretim kapasitesi kuran, kritik teknolojileri entegre eden ve bakım-lojistik sürekliliğini sağlayan sanayi ortağı. Mekke Anlaşması'nın kolektif caydırıcılık çerçevesi daha önce Endeks24'te ayrıntılı biçimde ele alınmıştı.

ABD Dışişleri Bakanlığı, Katar’a dört KC-46A havada yakıt ikmal uçağı ve ilgili sistemlerin 4,5 milyar dolara kadar ulaşabilecek olası satışına onay verdi. Foreign Military Sale paketi Kongre’ye bildirildi. Onay, nihai sözleşme veya teslimat anlamına gelmiyor; tavan değer, Katar’ın ilk talebi ve öngörülen ekipman kapsamı üzerinden hesaplanıyor.

Katar’ın talebi, sekiz PW4062 turbofan motorunun yanı sıra 10 AN/ALR-69A radar uyarı alıcısı, 15 Guardian Laser Transmitter Assembly ve sekiz büyük uçak kızılötesi karşı tedbir sistemi işlemci değişimini de kapsıyor. Eğitim, hassas seyrüsefer, nakliye, hava ikmal desteği ile diğer lojistik ve program kalemleri de pakette yer alıyor.

Satış Kongre incelemesine girdi

ABD Dışişleri Bakanlığı bildirimi, olası satışın Katar’ın mevcut ve gelecekteki tehditlere karşı savunma kapasitesini ve ABD ile müttefik kuvvetlerle müşterek çalışabilirliğini artıracağını belirtiyor. Bakanlık ayrıca paketin bölgedeki temel askeri dengeyi değiştirmeyeceği değerlendirmesini yaptı.

Başlıca yüklenicilerin Boeing, Pratt & Whitney Military Engines, RTX ve Northrop Grumman olması öngörülüyor. Bildirimde, satışın uygulanması için Katar’a ilave ABD hükümeti personeli veya yüklenici temsilcisi gönderilmesinin planlanmadığı da kaydedildi.

Katar’ın ABD’den hava gücü alımları büyüyor

Yeni paketin açıklanan tavan değeri, Katar için Mart 2025’te onaylanan 1,96 milyar dolarlık MQ-9B paketinin yaklaşık 2,3 katına ulaşıyor. İki onayın toplam azami tahmini değeri 6,46 milyar dolar. Bu karşılaştırma nihai sözleşme tutarlarını değil, ABD makamlarının Kongre’ye bildirdiği en yüksek tahmini paket değerlerini ifade ediyor.

DSCA’nın 2025 kaydına göre Katar için sekiz MQ-9B insansız hava aracını içeren satışın tavan değeri 1,96 milyar dolardı. KC-46A onayı, Doha’nın uzun menzilli hava operasyonlarını destekleyen yakıt ikmal kapasitesine yaptığı yatırımın ölçeğini yükseltirken, satışın gerçek tutarı nihai ihtiyaçlar, bütçe yetkisi ve imzalanacak anlaşmalara göre daha düşük gerçekleşebilir.

ABD Başkanı Donald Trump, Güney Kore'nin İran'a karşı Washington'ın talep ettiği desteğe katılmamasının ardından Pentagon'a Seul ile yürütülen Ulchi Freedom Shield tatbikatlarının önemli ölçüde küçültülmesi talimatını verdi. Trump kararını tatbikatların maliyeti, Seul'ün İran tutumu ve Kuzey Kore lideri Kim Jong Un ile ilişkisi üzerinden gerekçelendirdi.

Talimat, yıllık ortak tatbikatların başlamasına saatler kala geldi. Trump, tatbikatları tamamen iptal etmek için geç kalındığını belirtirken ABD'nin daha önce katılmayı kabul etmesinden memnun olmadığını söyledi. Güney Kore ordusu ise 17 Ağustos Pazartesi günü tatbikatların planlandığı şekilde başladığını bildirdi.

Trump İran dosyasını ittifak tartışmasına taşıdı

Trump'ın açıklamasında İran başlığını doğrudan Güney Kore ile yürütülen askeri iş birliğine bağlaması öne çıktı. ABD Başkanı, kısa süre önce Güney Kore Cumhurbaşkanı'na İran'ın nükleer silahlardan arındırılması konusunda Washington'a katılmak isteyip istemediklerini sorduğunu, Seul'ün bunu reddettiğini söyledi. Böylece Kore Yarımadası'ndaki yıllık askeri tatbikatlar, Washington ile Seul arasındaki daha geniş dış politika görüş ayrılıklarının da parçası haline geldi.

Trump ayrıca tatbikatların ABD açısından pahalı olduğunu savundu ve bunların Kuzey Kore'ye "düşmanca" bir sinyal gönderdiği görüşünü dile getirdi. Başkan, Kim Jong Un ile ilişkisini yeniden vurgulayarak Pyongyang'la diplomasi ihtimalini askeri tatbikatların ölçeğiyle birlikte değerlendirdi.

Ulchi Freedom Shield 27 Ağustos'a kadar sürecek

ABD ve Güney Kore'nin yıllık Ulchi Freedom Shield tatbikatlarının 17-27 Ağustos tarihleri arasında yapılması planlandı. Yaklaşık 18 bin Güney Koreli askerin katıldığı programda insansız hava araçlarına karşı tedbirler, GPS sinyal bozma ve siber saldırı senaryoları da yer alıyor. Bu başlıklar, Kuzey Kore'nin gelişen askeri kapasitesine ve son çatışmalardan edinilen operasyonel deneyime uyum amacı taşıyor.

Pentagon'un Trump'ın talimatını hangi unsurlarda uygulayacağı ise netleşmedi. Tatbikatların takvimi korunurken ABD'nin personel sayısı, ekipman kullanımı, saha faaliyeti ya da belirli senaryolardaki katılım düzeyi azaltılabilir. Ancak bu seçeneklerden hangisinin devreye alınacağına ilişkin resmi ayrıntı açıklanmış değil.

Kim Jong Un ile diplomasi yeniden gündemde

Trump'ın yaklaşımı ilk başkanlık dönemindeki çizgisiyle de örtüşüyor. ABD Başkanı geçmişte Güney Kore ile ortak tatbikatları maliyetli ve provokatif olarak nitelendirmiş, Kim Jong Un ile yürüttüğü diplomasi sırasında bazı askeri faaliyetlerin durdurulmasını desteklemişti. Buna karşın önceki zirve diplomasisi Kuzey Kore'nin nükleer silah veya balistik füze programında kalıcı bir sınırlama sağlamadı.

Pyongyang ise ABD ve Güney Kore'nin ortak tatbikatlarını uzun süredir saldırı hazırlığı olarak değerlendiriyor. Kuzey Kore, Ulchi Freedom Shield öncesinde tatbikatları yeniden eleştirirken ağustos ayında balistik füze denemelerini de sürdürdü. Bu tablo, Trump'ın küçültme talimatının diplomasiye alan açma hedefi ile müttefiklerin askeri hazırlık ihtiyacı arasındaki gerilimi yeniden görünür hale getiriyor.

ABD'nin kararının ittifak ilişkisine etkisi, Pentagon'un uygulama ayrıntıları ve Seul yönetiminin vereceği siyasi yanıtla daha net görülecek. Güney Kore'nin tatbikatları planlandığı şekilde sürdürmesi, ilk aşamada takvimin değil ABD katılımının kapsamının tartışmaya açıldığını gösteriyor.

Kore Yarımadası ve bölgesel güvenlik başlıklarındaki gelişmeler Endeks24 gündem haberlerinde izlenebilir.

Mısır, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması’na katılımı ciddi biçimde değerlendiriyor. Ancak Kahire, Ankara’nın genişleme beklentisine karşı karar öncesinde anayasal, hukuki ve teknik başlıkların ayrıntılı biçimde incelenmesi gerektiğini vurguladı.

Mısır Dışişleri Bakanı Bedir Abdulati, Dışişleri Bakanı Hakan Fidan ile El-Alameyn’de düzenlediği ortak basın toplantısında, savunma alanındaki iş birliğinin yükümlülük doğurduğunu ve bu nedenle Mısır Anayasası ile ülkenin hukuki taahhütlerinin dikkate alınacağını söyledi. Dışişleri Bakanlığı da 13-14 Ağustos Mısır ziyaretinde iki bakanın görüştüğünü ve ortak basın toplantısı yaptığını duyurdu.

Fidan katılım beklentisini koruyor

Fidan, geçen hafta yaptığı açıklamada Mısır’ın sonraki aşamada pakta dahil olacağı yönündeki beklentisini dile getirmişti. El-Alameyn’de de Kahire’nin katılımını görmek istediğini yineledi. Abdulati’nin açıklaması ise aynı hedefe kapıyı açık bırakırken takvim konusunda daha ihtiyatlı bir çizgi ortaya koydu.

Bu ton farkı, üçlü paktın genişlemesinde siyasi iradenin tek başına yeterli olmayabileceğine işaret ediyor. Kahire’nin değerlendirmesinde ortak savunma taahhüdünün iç hukukla uyumu ve teknik uygulama ayrıntıları belirleyici olacak. Abdulati bu başlıkların içeriğine ilişkin ayrıntı vermedi.

Mekke Anlaşması kolektif savunma hükmü taşıyor

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın 7 Ağustos 2026’da imzaladığı Mekke Ortak Savunma Anlaşması, taraflardan birine yönelik silahlı saldırının üç ülkeye birden yapılmış sayılması esasına dayanıyor. Anlaşmanın kolektif savunma boyutu ve genişleme ihtimali, Fidan’ın Mekke Anlaşması değerlendirmesinde de öne çıkmıştı.

Mısır, üç imzacı ülkeyle de yakın siyasi ilişkilere sahip ve Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan ile bölgesel konularda düzenli istişare yürütüyor. Kahire’nin ilk açık tutumu, paktın olası genişlemesinde bir sonraki aşamanın diplomatik niyetten çok hukuki çerçevenin netleşmesine bağlı olacağını ortaya koydu.

Bangladeş, insansız hava aracı tedarikini yerli üretim kapasitesine dönüştürmek için Türkiye ve Çin ile iki ayrı üretim ortaklığı yürütüyor. Türkiye ile planlanan ortak girişimin Bogura'da kurulması öngörülürken, Çinli CETC International ile imzalanan anlaşma üretim ve montajın yanı sıra teknoloji transferi, teknik işbirliği ve sanayi becerilerinin geliştirilmesini kapsıyor.

Türkiye ile ortak İHA fabrikası planı 9 Temmuz'da Yerel Yönetimden Sorumlu Devlet Bakanı Mir Shahe Alam tarafından açıklandı. Tesisin, uluslararası standartlara yükseltilen Bogura Havalimanı ile bölgede kurulması planlanan Bangladeş Hava Kuvvetleri üssünün yakınında yer alması bekleniyor. Türk ortak kuruluşun adı, yatırım büyüklüğü, ortaklık oranları, üretim kapasitesi ve üretilecek platformların tipi kamuoyuna açıklanmış değil.

Bu adım, Bangladeş'in savunma sanayisinde yerli üretim arayışını tek bir tedarikçiye bağlamadığını gösteriyor. Dakka yönetimi, aynı alanda Çin ile daha önce imzaladığı anlaşmayı da teknoloji transferi ekseninde ilerletiyor.

Çin anlaşmasında teknoloji transferi öne çıkıyor

Bangladeş Hava Kuvvetleri ile Çin'in devlet şirketi China Electronics Technology Group Corporation International arasında 27 Ocak'ta imzalanan hükümetler arası anlaşma, ülkede İHA üretim ve montaj tesisi kurulmasını öngörüyor. Projede teknoloji transferi, kapasite geliştirme, sanayi becerilerinin artırılması ve ortak teknik işbirliği başlıkları yer alıyor.

İlk aşamada orta irtifa sınıfı insansız hava araçları ile dikey kalkış ve iniş yapabilen sistemlerin üretim ve montaj kabiliyetinin oluşturulması hedefleniyor. Bangladeş Hava Kuvvetleri ayrıca uzun vadede kendi İHA'larını geliştirebilecek teknik altyapıya ulaşmayı amaçlıyor.

860 milyar takalık plan yerli üretimi büyütecek

Başbakan Tarique Rahman'ın 8 Temmuz'da parlamentoya verdiği bilgiye göre, ordunun önümüzdeki 10 yıldaki modernizasyon programı için yaklaşık 860 milyar taka kaynak gerekiyor. Program yalnızca yeni platformların tedarikine dayanmıyor. Ulusal savunma sanayisi politikası, özel savunma sanayisi bölgeleri ve üniversiteler, araştırma kurumları, özel sektör ile silahlı kuvvetler arasında daha güçlü teknoloji işbirliği de planın parçası.

Hükümetin gündeminde İHA'ların yanı sıra sensörler, elektronik harp sistemleri, hava savunma unsurları ve farklı askerî ekipmanların ülke içinde üretilebilmesi bulunuyor. Bu çerçeve, Bogura'daki İHA projelerini tekil fabrika yatırımlarından daha geniş bir sanayi politikası içine yerleştiriyor.

Yerli sanayinin sınavı montajın ötesinde olacak

Bangladeş açısından ekonomik ve teknolojik kazanımın büyüklüğü, ortaklıkların ne ölçüde tasarım, yazılım, görev sistemleri, test altyapısı ve fikrî mülkiyet yetkinliği yaratacağına bağlı olacak. Üretimin ağırlıklı olarak ithal parçaların montajıyla sınırlı kalması, yerelleşmenin stratejik değerini düşürebilir.

Buna karşılık teknoloji transferinin mühendislik kapasitesine dönüşmesi, Bangladeş'in yalnız kendi silahlı kuvvetlerinin ihtiyaçlarını karşılayan bir montaj merkezi değil, zaman içinde bölgesel tedarik zincirlerine girebilen bir üretici olmasının önünü açabilir. İHA'ların askerî görevlerin yanında afet yönetimi ve insani yardım operasyonlarında da kullanılması planlanıyor.

Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında 7 Ağustos'ta Mekke'de imzalanan Ortak Savunma Anlaşması'nın temelini “kolektif caydırıcılık” olarak tanımladı. Asharq Al-Awsat'ın 11 Ağustos'ta yayımladığı yazılı röportajda Erdoğan, anlaşmanın hiçbir ülkeyi hedef almadığını, taraflar arasındaki güvenlik dayanışmasını güçlendirmeyi amaçladığını ve katılmak isteyen diğer ülkelere açık olduğunu söyledi.

Bir ülkeye saldırı üçüne saldırı sayılacak

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı'nın 7 Ağustos'ta yayımladığı açıklamada, üç devletten herhangi birine yönelik silahlı saldırının hepsine karşı yapılmış sayılacağı ve savunma iş birliğinin tüm boyutlarıyla geliştirileceği belirtildi. Açıklamada anlaşmanın her türlü saldırganlığa karşı kolektif caydırıcılığı güçlendirmeyi amaçladığı vurgulandı.

Erdoğan ise röportajında, bir tarafın güvenliğine yönelik tehdidin diğer imzacılar açısından da güvenlik tehdidi olarak görülmesi gerektiğini söyledi. Anlaşmanın terörle mücadele, savunma sanayisinde ortak projeler ve güvenlik koordinasyonu için de çerçeve oluşturduğunu belirten Erdoğan, düzenlemenin “hiçbir tarafı hedef almadığı” mesajını yineledi.

ABD-İran gerilimine anlık tepki olarak görmüyor

Cumhurbaşkanı Erdoğan, ABD ile İran arasındaki gerilimin bölge açısından risk oluşturduğunu kabul ederken Mekke Anlaşması'nın bu tırmanışın anlık bir yansımasına indirgenmesine karşı çıktı. Üçlü mekanizmanın daha önce başlayan görüşmelerin sonucu olduğunu söyleyen Erdoğan, bölgesel sorunların bölge ülkelerinin daha güçlü istişaresiyle ele alınması gerektiğini savundu.

Hürmüz Boğazı için kesintisiz ticaret vurgusu

Erdoğan, Körfez güvenliğini enerji arzı, deniz koridorları ve uluslararası ticaretin sürekliliğiyle birlikte değerlendirdi. Hürmüz Boğazı'nı küresel ekonominin hayati arterlerinden biri olarak nitelendiren Erdoğan, mevcut gerginliğin sona ermesi ve boğazın uluslararası ticarete güvenli, istikrarlı ve kesintisiz biçimde hizmet etmesi gerektiğini belirtti.

Bu çerçevede Mekke Anlaşması'nı yalnız askeri koordinasyon başlığına sıkıştırmayan Erdoğan, siyasi istikrar ile ekonomik kalkınmanın birlikte ilerlediğini; Körfez'deki güvenliğin Asya, Avrupa ve Afrika arasındaki ekonomik bağlantılar açısından da stratejik önem taşıdığını ifade etti.

Suudi Arabistan ile “stratejik ilişki” tanımı

Erdoğan, Türkiye-Suudi Arabistan ilişkilerini “stratejik ilişki” olarak tanımladı. Siyasi diyaloğun yanı sıra ekonomi, ticaret, yatırım, savunma sanayisi, enerji ve turizm alanlarındaki işbirliğinin geliştirildiğini belirten Erdoğan, önümüzdeki dönemde iki ülke ilişkilerini daha ileri taşıyacak adımlar beklediğini söyledi.

Üçlü paktın imza öncesi güvenlik mimarisi, önceki Suudi Arabistan-Pakistan savunma düzenlemesi ve anlaşmanın kapsamına ilişkin başlıklar Endeks24'ün 7 Ağustos tarihli haberinde ele alınmıştı. Yeni açıklamalar, imza öncesinde belirsiz kalan kolektif savunma hükmünün üç ülke için açık biçimde tanımlandığını gösteriyor.

Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında imzalanan Mekke Ortak Savunma Anlaşması'nın kolektif savunma yükümlülüğünü NATO Antlaşması'nın 5. maddesiyle teknik olarak aynı gördüğünü söyledi. Fidan'ın değerlendirmesi, üç ülkeden birine yönelik silahlı saldırının üçüne birden yapılmış sayılacağını açıklayan resmî anlaşma özetiyle örtüşüyor.

Fidan, 8 Ağustos'ta Anadolu Ajansı Editör Masası'nda yaptığı açıklamada anlaşmanın tarafların birbirlerinin koruyucu desteğinden yararlanmasını amaçlayan bir güvenlik paktına zemin hazırladığını belirtti. Bakan, başka ülkelerin katılımının ise mevcut tarafların vereceği nihai karara bağlı olduğunu söyledi.

Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının anlaşmaya ilişkin resmî açıklamasında, üç devletten herhangi birine karşı gerçekleştirilecek silahlı saldırının hepsine karşı yapılmış sayılacağı hükmü açık biçimde yer aldı. Aynı açıklama, savunma iş birliğinin tüm boyutlarıyla geliştirilmesini ve kolektif caydırıcılığın güçlendirilmesini anlaşmanın temel hedefleri arasında gösterdi.

Fidan'ın NATO benzetmesinin sınırı nerede?

Fidan'ın “teknik olarak aynı” nitelemesi kolektif savunmanın çekirdek mantığına işaret ediyor. NATO'nun 5. maddesinde de bir üyeye yönelik silahlı saldırı bütün üyelere yapılmış kabul ediliyor ve diğer müttefikler saldırıya uğrayan ülkeye yardım etmekle yükümlü hale geliyor. Ancak NATO metni yardımın otomatik olarak belirli bir askerî müdahale biçiminde yapılacağını söylemiyor. Her müttefik, gerekli gördüğü eylemi belirliyor ve bu eylem silahlı güç kullanımını içerebiliyor.

Bu ayrım, anlaşmanın NATO'nun kurumsal yapısının bir kopyası olduğu sonucuna gidilmesini engelliyor. NATO'nun Kuzey Atlantik Konseyi üzerinden yerleşik siyasi karar süreçleri, ortak komuta yapısı ve onlarca yıla yayılan askerî planlama mekanizması bulunuyor. Mekke Anlaşması'nın kamuoyuna açıklanan çerçevesinde ise karşılıklı savunma hükmü netleşmiş olsa da yardımın türü, karar alma prosedürü ve ortak askerî yapılanmanın kapsamı ayrıntılı biçimde açıklanmış değil.

Dünkü belirsizlik karşılıklı savunma hükmüyle kapandı

Endeks24'ün anlaşma imzalanmadan önce yayımladığı üçlü savunma paktı dosyasında, yeni metnin taraflardan birine saldırıyı üçüne birden yapılmış sayan hükmü içerip içermediği henüz açıklanmamıştı. 7 Ağustos'taki resmî duyuru bu kritik boşluğu kapattı ve söz konusu karşılıklı savunma ilkesinin üçlü metinde yer aldığını doğruladı.

Aynı resmî açıklamada anlaşmanın herhangi bir ülkeyi hedef almadığı, savunma sanayii iş birliği ve askerî birlikte çalışabilirliğin geliştirilmesinin amaçlandığı belirtildi. İletişim Başkanlığı ayrıca Mekke Anlaşması'nın Türkiye'nin NATO dahil mevcut uluslararası müttefiklik taahhütleriyle çelişmediğini ve NATO üyeliğine alternatif oluşturmadığını açıkladı.

Yeni katılımlar üç ülkenin kararına bağlı

Fidan, mevcut üçlü yapıya katılmak isteyen başka ülkeler bulunduğunu da belirtti. Ancak genişlemenin otomatik olmayacağını, tarafların bu konuda nihai karar vereceğini söyledi. Bu açıklama, paktın gelecekte daha geniş bir bölgesel güvenlik düzenlemesine dönüşme ihtimalini açık tutarken mevcut yükümlülüklerin şimdilik Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan arasında kurulduğunu gösteriyor.

Anlaşmanın bundan sonraki ağırlığını belirleyecek başlıklar, karşılıklı yardımın hangi askerî ve siyasi araçlarla uygulanacağı, ortak karar mekanizmalarının nasıl çalışacağı ve olası yeni üyelerin hangi koşullarla kabul edileceği olacak. Kamuya açıklanan metin kolektif savunmanın temel ilkesini netleştirirken, bu operasyonel ayrıntılar henüz aynı ölçüde görünür değil.

Türkiye, Suudi Arabistan ve Pakistan’ın 7 Ağustos Cuma günü Suudi Arabistan’da ortak savunma anlaşması imzalaması bekleniyor. Reuters’ın doğrudan bilgi sahibi kaynakları, anlaşmanın Mekke’de imzalanacağını bildirirken bir Türk yetkilinin takvimi doğruladığını aktardı. Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın Suudi Arabistan ziyareti ile Pakistan Başbakanı Şehbaz Şerif ve Genelkurmay Başkanı Asım Münir’in Cidde’de bulunması imza trafiğinin diplomatik ayağını oluşturuyor. Ancak yeni metnin taraflardan birine saldırıyı üçüne birden yapılmış sayan otomatik bir savunma hükmü içerip içermediği henüz açıklanmadı.

Bu ayrım yeni anlaşmanın niteliğini değerlendirmek açısından belirleyici. Suudi Arabistan ile Pakistan’ın 17 Eylül 2025’te imzaladığı mevcut anlaşmada, taraflardan birine yönelik saldırının ikisine birden yapılmış sayılması öngörülüyor. Reuters’a daha önce konuşan bir Suudi yetkili bu ikili paktın “tüm askeri araçları” kapsadığını söylemişti. Endeks24’ün Suudi Arabistan-Pakistan savunma paktına ilişkin dosyasında da karşılıklı savunma hükmü ve nükleer caydırıcılık tartışması öne çıkmıştı.

İkili savunma ağı üçlü yapıya taşınıyor

Yeni pakt, sıfırdan kurulmuş bir askeri ortaklıktan çok üç ülke arasındaki uzun süreli ikili ilişkilerin tek çatı altında sıkılaştırılması anlamına geliyor. Pakistan onlarca yıldır Suudi güçlerine eğitim ve teknik destek sağlıyor. Türkiye ile Pakistan savaş gemileri ve eğitim uçakları üzerinden savunma iş birliğini geliştirirken Riyad, 2023’te Türk insansız hava araçlarının satın alınması için Ankara’nın o tarihte en büyük savunma ihracat sözleşmesi olarak tanımladığı anlaşmaya imza attı.

Reuters’a göre üçlü metin yaklaşık bir yıllık müzakerelerin ardından geliyor. Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’ın daha önce daha geniş bir bölgesel güvenlik platformunu desteklediğini belirtmesi, Ankara’nın bu dosyayı yalnız ikili savunma ilişkileri üzerinden değil bölgesel güvenlik mimarisi çerçevesinde ele aldığını gösteriyor. Bununla birlikte anlaşmanın Türkiye’nin NATO yükümlülükleriyle nasıl ilişkilendirileceğine dair kamuoyuna açıklanmış bir hüküm bulunmuyor.

İran savaşı ve Hürmüz krizi anlaşmaya ağırlık kattı

İmza takvimi, 28 Şubat’ta başlayan ABD ve İsrail saldırılarının ardından İran ile bölge ülkeleri arasındaki çatışmanın Körfez güvenliğini doğrudan etkilediği döneme denk geliyor. Suudi Arabistan savaşın başlamasından bu yana İran’ın yanı sıra Yemen’deki Husi güçleri ve Irak’taki Şii milislerin saldırılarına maruz kaldı. Çatışma, savaş öncesinde küresel petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz akışının yaklaşık beşte birinin geçtiği Hürmüz Boğazı’ndaki deniz trafiğini de ciddi biçimde aksattı.

Pakistan’ın mevcut Suudi savunma paktına rağmen İran savaşına doğrudan askeri olarak dahil olmamaya ve Tahran ile arabuluculuk yürütmeye çalışması, anlaşmaların siyasi ve hukuki çerçevesi ile sahadaki uygulamanın aynı şey olmadığını gösteriyor. Bu nedenle üçlü paktın İran savaşına otomatik katılım, Hürmüz’de ortak operasyon veya nükleer güvence doğurduğunu söylemek için mevcut bilgiler yeterli değil.

Anlaşmanın tam metni açıklandığında izlenecek temel başlıklar, karşılıklı saldırı tanımının üç ülkeye genişletilip genişletilmediği, askeri yardımın otomatik mi yoksa siyasi karara mı bağlı olduğu, ortak komuta veya konuşlandırma mekanizması kurulup kurulmadığı ve enerji altyapısı ile deniz yollarının korunmasına özel hüküm konulup konulmadığı olacak. Bu ayrıntılar açıklanmadan paktın Körfez güvenlik dengesi ve enerji sevkiyatı üzerindeki operasyonel etkisini ölçmek mümkün değil.

ASELSAN, 2026'nın ilk altı ayında cirosunu geçen yılın aynı dönemine göre reel olarak yüzde 25 artırarak 88,5 milyar liraya çıkardı. Şirketin FAVÖK'ü yüzde 31 artışla 23,2 milyar lira olurken, yeni siparişleri 4,9 milyar dolara ulaştı.

Şirketin enflasyon muhasebesi uygulanmış finansal sonuçlarına göre, yılın ilk yarısında bakiye siparişler yüzde 45 artarak 23,2 milyar dolara yükseldi. Ölçek ve kapasite genişlemelerine yönelik yatırımlar ise yüzde 195 artışla 323 milyon dolar oldu.

Yüksek teknoloji ürün ve sistemlerine yönelik talebin desteklediği hasılatta hava savunma, radar, elektronik harp, yapay zeka destekli kent güvenliği, deniz sistemleri, elektro-optik ve güdümlü mühimmat sistemleri belirleyici rol oynadı.

FAVÖK marjı yüzde 26,3'e yükseldi

ASELSAN'ın FAVÖK marjı geçen yılın aynı dönemine göre 120 baz puan artarak yüzde 26,3'e ulaştı. FAVÖK tutarı da yüzde 31 artışla 23,2 milyar lira olarak kaydedildi.

Şirketin operasyonel nakit akışı ilk yarıda 15,2 milyar lira oldu. Net Borç/FAVÖK oranı geçen yılın aynı dönemindeki 0,57 seviyesinden 0,55'e geriledi.

Finansal borçların aktifler içindeki payı yüzde 13,3, özkaynak oranı yüzde 56 oldu. İlk altı ayda aktif büyüklüğü yüzde 8, özkaynaklar yüzde 4 büyürken, ticari borçlar yıl sonuna göre yüzde 17 düştü. Özkaynak karlılığı ise yüzde 11,9'dan yüzde 15,5'e yükseldi.

AR-GE harcamaları 804 milyon dolara çıktı

AR-GE harcamaları geçen yılın aynı dönemine göre yüzde 41 artarak 804 milyon dolara yükseldi. LEO uydu, kuantum hesaplama, sualtı, itki, mikroelektronik, lazer ve uzun menzilli güdümlü mühimmat teknolojilerine yönelik yatırımların hız kazandığı belirtildi.

İlk altı ayda 40 milyon dolar yatırımla tamamlanan, 17 bin 360 metrekare kapalı alana sahip akıllı mühimmat, hava savunma ve su altı sistemleri ilave üretim ve test merkezleri devreye alındı. Hava ve deniz savunma sistemleri üretimindeki robotik ve otomasyon altyapısının da güçlendirildiği ifade edildi.

Oğulbey Teknoloji Üssü yatırımının ilk fazının 2026'nın üçüncü çeyreğinde faaliyete geçmesi planlanıyor.

Akyol, Oğulbey'de ilk üretimin başlayacağını bildirdi

ASELSAN Genel Müdürü Ahmet Akyol, şirketin 2026'nın ilk yarısındaki sonuçlarının önceki yıl yakalanan ivmenin yeni sözleşmeler, artan üretim kapasitesi ve teknolojik yetkinliklerle ileri taşındığını gösterdiğini belirtti.

Akyol, ilk yarıda 19 yeni robotik otomasyon hattı kurulduğunu ve önümüzdeki günlerde Oğulbey yatırımında ilk üretim faaliyetlerine başlanacağını söyledi. Şirketin yılın ilk yarısında 1.000'den fazla yeni istihdam sağladığını, bunun yaklaşık yüzde 15'inin yurt dışından gelen çalışanlardan oluştuğunu da aktardı.

İran’ın, Çin’den 300-400 omuzdan ateşlenen hava savunma sistemi almak üzere 60-70 milyon dolarlık sözleşme imzaladığı öne sürüldü. Reuters’ın özel haberine göre ilk sevkiyat haftalar içinde yapılabilir, ancak Çin anlaşmayı, Pakistan ise olası transit rolünü reddediyor.

Reuters’ın anlaşmaya aşina üç anonim kaynağa dayandırdığı bilgi, 300-400 QW-12 ve FN-16 MANPADS’in Hong Kong merkezli Zhongqing Baoshang International Investment aracılığıyla tedarik edilmesini kapsıyor. Kaynakların verdiği 60-70 milyon dolarlık değer, İran’ın savaşta hasar gören kısa menzilli hava savunmasını hızla ve dağınık biçimde yeniden kurmaya çalıştığına işaret ediyor.

İddiadan sözleşmeye uzanan üç aşama

Nisan ayındaki istihbarat iddiası, Endeks24’te Çin’den İran’a olası MANPADS sevkiyatı başlığıyla ele alınmıştı. Yeni haberin farkı, önceki “hazırlık” aşamasını model, miktar, fiyat, aracı şirket ve olası güzergâh ayrıntılarıyla sözleşme iddiasına taşıması.

Dört yüz sistem İran’a ne kazandırır

MANPADS’lerin temel avantajı, sabit bataryalardan farklı olarak küçük ekiplerle taşınabilmesi ve kısa sürede başka bir noktaya konuşlandırılabilmesi. Bu özellik, radar, enerji tesisi, füze üssü ve lojistik merkez gibi hedeflerin çevresinde alçaktan uçan uçaklara, helikopterlere ve insansız hava araçlarına karşı hareketli bir savunma katmanı kurulmasına imkân verir.

Çin Havacılık ve Uzay Bilim ve Teknoloji Şirketi’nin ürün tanımı, FN-16’da kızılötesi ve ultraviyole çift bantlı arayıcı ile lazer yakınlık tapası bulunduğunu belirtiyor. Reuters’a konuşan savunma analistleri ise QW-12’nin QW-18 ve QW-19 gibi daha yeni varyantlardan daha sınırlı olduğunu, buna rağmen düşük irtifa tehditlerine karşı işlevsel kalabileceğini değerlendiriyor.

Bu nedenle 400’e kadar sistemin stratejik etkisi, İran hava sahasını bütünüyle kapatmaktan çok saldırı planlamasını pahalılaştırmak olabilir. Alçak irtifaya inen platformlar için risk büyürken, ABD ve İsrail’in daha yüksek irtifa, elektronik harp ve stand-off mühimmat ağırlıklı operasyonlara yönelme teşviki artabilir.

Maliyet hesabı paketin sınırını gösteriyor

Endeks24 hesabı: 60 milyon doların 400 sisteme ve 70 milyon doların 300 sisteme bölünmesi. Eğitim, yedek füze, bakım, yedek parça ve lojistik kalemleri açıklanmadığı için bu aralık gerçek birim fiyat değil, sözleşme paketinin kaba sistem başı karşılığıdır.

SIPRI verileri, İran’ın 2020-2024 döneminde Orta Doğu ve Kuzey Afrika’daki büyük silah ithalatının yalnızca yüzde 0,2’sini oluşturduğunu, ülkenin yaptırımlar nedeniyle yerli füze ve İHA üretimiyle sınırlı sayıdaki dış tedarikçiye dayandığını gösteriyor. MANPADS anlaşması gerçekleşirse, ölçeğinden çok Çin’den tamamlanmış silah sistemi tedarikinin yeniden görünür hale gelmesi bakımından dikkat çekecek.

Belirsizlik üç başlıkta yoğunlaşıyor

Anlaşmanın gerçekleşmesi, İran’ın savaş sonrası savunma onarımında ilk tercihini hızlı dağıtılabilen ve sabit altyapıya daha az bağımlı sistemlerden yana kullandığını gösterecek. Asıl kırılma, yüzlerce fırlatıcının sayısından önce, Çin’in tamamlanmış silah transferinde hangi ölçüde ve hangi lojistik hatla devreye girdiğinin doğrulanması olacak.

SAVUNMA DİPLOMASİSİ

ABD Başkanı Donald Trump, İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu’nun Türkiye’ye F-35 satışına karşı çıkmasını reddederek Ankara’yı “büyük bir müttefik” diye niteledi. Air Force One’da gazetecilere konuşan Trump’ın mesajı, Beyaz Saray’ın satışa yönelik siyasi iradesini güçlendirdi. Ancak mevcut ABD yasası, Türkiye S-400 sistemi ve bağlantılı unsurlara sahip olduğu sürece uçakların ve program desteğinin aktarılmasını engelliyor.

Ajansların aktardığı açıklamada Trump, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ı dostu olarak niteledi ve Temmuz başındaki Ankara ziyaretinin çok iyi geçtiğini söyledi. Türkiye’nin güçlü bir orduya ve önemli savunma kapasitesine sahip olduğunu belirten ABD Başkanı, Netanyahu’nun itirazının Washington’ın kararını belirlemeyeceği mesajını verdi.

Netanyahu daha önce F-35 satışının Orta Doğu’daki askeri güç dengesini bozacağını savunmuş ve itirazını Trump’a ilettiğini açıklamıştı. İsrail’in çıkışı siyasi baskıyı artırıyor. Buna karşın dosyadaki bağlayıcı eşik, Netanyahu’nun tutumundan önce ABD mevzuatı ile Kongre’de yürütülecek süreçte bulunuyor.

Satışın önündeki temel eşik S-400

2020 savunma yasasının 1245’inci maddesi, Savunma Bakanlığı’nın Türkiye’ye F-35, destek ekipmanı, parça, teknik veri ve program desteği aktarmasını yasaklıyor. İstisna için Savunma ve Dışişleri bakanlarının, Türkiye’nin S-400’lere ve bağlantılı ekipman, malzeme veya personele artık sahip olmadığını Kongre’ye birlikte bildirmesi gerekiyor. Sertifikasyondan sonra da 90 günlük bekleme süresi öngörülüyor.

Trump, 7 Temmuz’daki Ankara temaslarında 2020’de uygulanan CAATSA yaptırımlarını kaldıracağını ve F-35 satışını değerlendireceğini söyledi. Ancak yaptırımların kaldırılması, 1245’inci maddede yazılı S-400 koşulunu kendiliğinden ortadan kaldırmıyor. Yönetimin siyasi kararı, ortak sertifikasyon ve sonrasında yürütülecek silah satış süreciyle tamamlanmadıkça teslimat başlayamıyor.

Üçüncü ülke formülü henüz anlaşmaya dönüşmedi

S-400’lerin üçüncü bir ülkeye devri, hukuki kilidi açabilecek başlıca formül olarak son haftalarda gündeme geldi. The Wall Street Journal, Türkiye ile Birleşik Arap Emirlikleri arasında görüşmeler yürütüldüğünü bildirdi. Reuters da üçüncü ülke seçeneğinin Washington ile Ankara arasındaki temaslarda ağırlık kazandığını aktardı.

Endeks24’ün S-400 devir görüşmelerine ilişkin dosyasında vurgulandığı gibi Türk, BAE veya ABD makamları tarafından açıklanmış bir anlaşma, fiyat ya da takvim bulunmuyor. Rusya’nın silah satışlarındaki son kullanıcı şartları nedeniyle Moskova’nın olası devre nasıl yaklaşacağı da bilinmiyor.

Trump’ın son çıkışı, İsrail’in itirazının Beyaz Saray’daki belirleyiciliğini azaltan güçlü bir siyasi mesaj verdi. Buna karşın satışın somutlaşması için S-400 koşulunun nasıl karşılanacağı, ortak sertifikasyonun yapılıp yapılmayacağı ve Kongre’deki iki partili itirazların aşılıp aşılamayacağı henüz netleşmedi. Resmî satış bildirimi veya teslimat takvimi açıklanmış değil.

Türkiye'nin, Rus yapımı S-400 hava savunma sistemini Birleşik Arap Emirlikleri'ne devretmek için görüşmeler yürüttüğü ve bu yolla F-35 programına dönüşün önündeki temel engeli kaldırmayı hedeflediği bildirildi. The Wall Street Journal'ın haberine göre müzakereler henüz anlaşmaya dönüşmedi.

Görüşmelerin odağında F-35 koşulu var

WSJ'nin ABD'li ve bölgesel yetkililere dayandırdığı bilgiye göre Ankara, S-400'lerin BAE'ye devriyle Washington'ın güvenlik itirazlarını gidermeyi amaçlıyor. Haberde, olası transferin Rusya'nın ve ABD'nin tutumuna bağlı olduğu, Türkiye'nin ise sistem ülkeden çıktıktan sonra F-35 erişimi konusunda güvence aradığı aktarıldı.

ABD, Türkiye'nin S-400 teslimatının ardından Temmuz 2019'da F-35 ortaklığından çıkarılma sürecini başlattı. Pentagon, Rus sisteminin F-35'in düşük görünürlük özellikleri hakkında veri toplayabileceğini ve iki teknolojinin aynı ülkede bulunmasının program güvenliği açısından risk oluşturduğunu açıklamıştı.

Kongre Araştırma Servisi'ne göre yürürlükteki ABD mevzuatı, Türkiye S-400 sistemi ve bağlantılı unsurlara sahip olduğu sürece F-35 transferini engelliyor. Washington'daki bu eşik, S-400'ler ülkede kaldıkça F-35 kapısının kapalı olduğu yönündeki açıklamalarla da netleşmişti.

Devir için tek taraflı karar yeterli değil

Reuters, 7 Temmuz'da üçüncü bir ülkeye gönderme seçeneğinin son haftalarda ağırlık kazandığını, ancak anlaşmanın henüz tamamlanmadığını bildirdi. Ajans, Rus silah satışlarındaki son kullanıcı yükümlülükleri nedeniyle Moskova'nın olası devri kabul edip etmeyeceğinin belirsiz olduğunu aktardı.

Bir transfer gerçekleşse bile F-35 satışı otomatik olarak başlamayacak. ABD yönetiminin yaptırımlar ve uçak satışı için gerekli hukuki adımları atması, Kongre'deki itirazların aşılması ve devrin teknik şartlarının taraflarca kabul edilmesi gerekecek. WSJ'ye göre BAE'nin bölgesel hava savunmasını güçlendirme arayışı, görüşmelerin alıcı tarafındaki başlıca motivasyonlardan biri.

Türk, BAE veya ABD makamlarından görüşmelerin kapsamı, fiyatı ya da takvimi konusunda resmî bir anlaşma açıklanmadı. Süreç bu aşamada tamamlanmış satış değil, diplomatik ve ticari müzakere olarak izleniyor.

Kaynaklar: The Wall Street Journal, Reuters, ABD Savunma Bakanlığı, ABD Kongre Araştırma Servisi.

İsrail Enerji Bakanı Eli Cohen, ülkesinin Kanal 14 televizyonundaki bir yayında, Türkiye'nin gelişmiş silahlara erişmesini engellemek için ABD nezdinde girişimde bulunduklarını söyledi. Açıklama, ABD Başkanı Donald Trump'ın Türkiye'nin F-35 programına dönebileceğine ilişkin sinyallerinin ardından geldi. Cohen, Washington'dan İsrail'in askeri üstünlüğünü güvence altına alan mevzuatın korunmasını istediklerini belirtti.

İsrail Türkiye'nin F-35'ini nasıl engellemeye çalışıyor

Cohen'in açıklaması, İsrailli yetkililerin son günlerde art arda gelen çıkışlarının bir parçası. Aktarılan bilgilere göre İsrail, ABD'nin Türkiye'ye F-35 vermesini engellemek için birden fazla araca aynı anda başvuruyor. Bunların başında, ABD mevzuatındaki niteliksel askeri üstünlük (QME) doktrini geliyor; İsrail bu düzenlemeyi öne sürerek Kongre nezdinde girişimde bulunmayı planlıyor.

İsrail neden bu kadar rahatsız

İsrailli yetkililer, Türkiye'nin savunma alanındaki ilerlemesini yakından izliyor. Cohen, tartışmayı yalnızca F-35 ile sınırlı tutmayarak Türkiye'nin Suriye'deki olası askeri varlığına da değindi ve karşılık verecekleri mesajını verdi. Başbakan Binyamin Netanyahu, ABD medyasına verdiği röportajlarda Türkiye'nin F-35'lere erişimine doğrudan karşı olduklarını söylemiş; Maliye Bakanı Bezalel Smotrich ise engellemek için "hem açıktan hem perde arkasından" çalıştıklarını belirtmişti.

F-35 sürecinin önündeki engeller

F-35 konusu, İsrail'in itirazlarının ötesinde başka engeller de taşıyor. Türkiye, 2019'da Rusya'dan aldığı S-400 hava savunma sistemi nedeniyle programdan çıkarılmış, 2020'de CAATSA kapsamında yaptırıma uğramıştı. Trump'ın yaptırımları kaldırma ve programa dönüş sinyalleri süreci yeniden açsa da, nihai kararın ABD Kongresi'nin denetiminden geçmesi gerekiyor. Ayrıca Yunanistan'ın da satışa karşı Washington'da girişimlerde bulunduğu belirtiliyor.

Cohen ve diğer İsrailli yetkililerin açıklamaları, Türkiye'nin F-35'e dönüş ihtimalinin bölgede yarattığı tedirginliği gösteriyor. Sürecin nasıl sonuçlanacağı, ABD yönetiminin ve Kongre'nin atacağı adımlarla netleşecek.

Türkiye, savunma şirketlerine uzun vadeli finansman sağlaması hedeflenen Kanada merkezli savunma bankasına şu aşamada katılmama kararı aldı. Karar, bankanın kurucu destekçileri 7 Temmuz'da Ankara'daki NATO Zirvesi'nde açıklanırken Türkiye'nin de bu ülkeler arasında sayılmasının ardından geldi. Milli Savunma Bakanlığı'ndan edinilen bilgiye göre değerlendirme dört kurumun katılımıyla yapıldı.

Türkiye hangi bankaya katılmıyor

Söz konusu kurum, Savunma, Güvenlik ve Dayanıklılık Bankası (DSRB) adını taşıyor. Kanada öncülüğünde tasarlanan çok taraflı banka, savunma alanında başta KOBİ'ler olmak üzere şirketlere uzun vadeli ve düşük maliyetli finansman sağlamayı amaçlıyor; bu yönüyle savunma sanayii finansmanı için yeni bir kanal olarak tasarlandı. Reuters'a göre bankanın 134 milyar dolara kadar finansman hedefi ve yüksek kredi notu arayışı bulunuyor; 2027'de faaliyete geçmesi planlanıyor. JPMorgan ve Deutsche Bank gibi kuruluşlar da projede yer alıyor.

Türkiye zirvede destekçi sayılmıştı

7 Temmuz'da Ankara'daki NATO Zirvesi'nde Kanada Başbakanlığı, bankaya destek veren dokuz ülkeyi açıkladı ve bu listede Türkiye de yer aldı. Kanada, Arnavutluk, Belçika, Yunanistan, Letonya, Lüksemburg, Romanya ve Ukrayna diğer destekçilerdi. Ancak Milli Savunma Bakanlığı'ndan bugün edinilen bilgiye göre Türkiye, şu aşamada katılma taahhüdünde bulunmama kararı aldı; böylece taahhütte bulunan ülke sayısı sekize indi.

Kararı hangi kurumlar verdi

Milli Savunma Bakanlığı'ndan edinilen bilgiye göre karar, Kanada'nın Montreal kentindeki müzakerelerin ardından yapılan değerlendirmeler sonucunda alındı. Değerlendirmeye Milli Savunma Bakanlığı, Dışişleri Bakanlığı, Hazine ve Maliye Bakanlığı ile Savunma Sanayi Başkanlığı'ndan temsilciler katıldı. Kararın "şu aşamada" geçerli olduğunun belirtilmesi, konunun ileride yeniden değerlendirilebileceği biçiminde okunabiliyor.

Reuters'ın aktardığına göre bankada Kanada dışında büyük bir G7 ekonomisinin bulunmaması, kurumun mali gücüne ilişkin soru işaretleri doğuruyor. Türkiye'nin bu konudaki nihai tutumu ise resmi bir açıklamayla netleşecek.

Avrupalı NATO müttefikleri yıllarca savunma tedarikinde ağırlıkla Atlantik'in ötesine bakarken, mühimmat başta olmak üzere siparişler artık giderek Ankara'ya yöneliyor. Uzmanlara göre NATO'nun Ankara'da tamamlanan zirvesi, Türkiye'nin savunma sanayisindeki hızlı yükselişi ve ittifak içinde giderek daha belirleyici bir aktöre dönüştüğünü görünür kıldı.

Avrupa neden savunma tedarikinde Türkiye'ye yöneliyor

Atlantic Council'ın kıdemli savunma uzmanı Elisabeth Braw'a göre son aylarda çok sayıda Avrupalı NATO ülkesi, mühimmat alımı başta olmak üzere savunma tedariki için Türkiye'ye yöneldi. Braw, Anadolu Ajansı'na yaptığı değerlendirmede Türkiye'nin savunma sanayii üreticisi olarak üstlendiği rolün çok hızlı bir dönüşüm geçirdiğini vurguladı. Bu yöneliş, Türkiye'nin savunma sanayisindeki yükselişini somut siparişlere çeviren bir eğilim olarak öne çıkıyor.

Braw, Trump ile Erdoğan arasındaki diyaloğun mevcut konjonktürde Türkiye'ye ayrı bir diplomatik ağırlık kazandırdığını, bunun ittifak içinde giderek daha belirleyici hale geldiğini de kaydetti. Ankara Zirvesi'nin en büyük başarısını ise herhangi bir krize sahne olmadan tamamlanmasına bağladı.

Türkiye NATO içinde nasıl bir konuma yükseliyor

Brüksel merkezli Wilfried Martens Merkezi'nin transatlantik ilişkiler analisti Ionela Ciolan, Türkiye'nin NATO'nun ikinci büyük ordusuna, hızla büyüyen ve giderek sofistikeleşen bir savunma sanayisine ve Avrupa, Karadeniz, Orta Doğu ile Kafkasya'nın kesişimindeki benzersiz bir coğrafi konuma sahip olduğunu belirtti. Ciolan'a göre Türkiye, Montrö Sözleşmesi kapsamında boğazların koruyucusu olarak Karadeniz dengesinde ve Ukrayna'ya yönelik ateşkes müzakerelerinde özel bir rol taşıyor.

Braw, Cumhurbaşkanı Erdoğan'ın Rusya ile sürdürdüğü diyaloğun ittifak için diplomatik bir avantaj olabileceğini, bu kanalların Türkiye'den Danimarka'ya uzanan geniş bölgenin güvenliği için kullanılabileceğini söyledi. Türkiye ile İngiltere arasında beklenen savunma ortaklığını ise farklı müttefiklerin farklı formatlarda işbirliği kurmasının son örneği olarak niteledi.

Zirveden çıkan somut kazanımlar neler

Ciolan, NATO Savunma Sanayii Forumu'nda en az 50 milyar dolarlık yeni savunma anlaşmasının duyurulduğunu, bu anlaşmaların önemli bölümünün Avrupa ülkelerinin ortak tedarik projeleri üzerinden şekilleneceğini aktardı. Analiste göre Türkiye açısından bir diğer başlık, Erdoğan ile Trump arasında yaptırımların kapatılması ve F-35 savaş uçaklarının yeniden gündeme gelmesi yönünde yürüyen görüşmeler oldu.

Ciolan, bu görüşmelerin sürdüğünü ancak ileriye dönük bir adım oluşturduğunu belirterek, Ankara'nın Washington ile ilişkilerde daha sıcak bir dönem beklediğini ifade etti. Uzmanlara göre Türkiye, zirveden yalnızca siyasi sermaye ve imaj değil, savunma sanayii ekseninde somut bir ağırlık da kazanmış görünüyor.

NATO'nun 36. Liderler Zirvesi, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın ev sahipliğinde bugün Ankara'daki Cumhurbaşkanlığı Külliyesi'nde başlıyor. ABD Başkanı Donald Trump'ın da aralarında bulunduğu 32 müttefik lider, 7 ile 8 Temmuz'da savunma harcamalarını GSYH'nin yüzde 5'ine çıkarma taahhüdünü ve Savunma Sanayi Forumu'nda duyurulacak on milyarlarca dolarlık yeni sözleşmeleri masaya yatıracak.

NATO'nun yüzde 5 savunma hedefi ne anlama geliyor

Geçen yıl Lahey'de verilen taahhüt, müttefiklerin 2035'e kadar gayri safi yurtiçi hasılalarının yüzde 5'ini savunma ve savunmayla ilişkili alanlara ayırmasını öngörüyor. Bu oranın yüzde 3,5'i personel, teçhizat ve operasyonel kabiliyet gibi "temel savunma" harcamalarına, kalan yüzde 1,5'i ise siber güvenlik, kritik altyapı ve savunma sanayii tabanının güçlendirilmesine ayrılacak. NATO Genel Sekreteri Mark Rutte, Avrupalı müttefiklerin ve Kanada'nın 2025'te savunma yatırımlarını 139 milyar dolar artırdığını belirtti; Ankara'da bu ilerlemenin somut ve denetlenebilir planlarla teyit edilmesi bekleniyor.

Zirvede Ukrayna ve savunma sanayi gündemi

Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik saldırılarının sürdüğü bir dönemde toplanan zirvede hava savunması başta olmak üzere Kiev'e desteğin sürdürülmesi öne çıkan başlıklardan biri; müttefiklerin 2026 için Ukrayna'ya yaklaşık 70 milyar avroluk askeri teçhizat, yardım ve eğitim taahhüdünde bulunması bekleniyor. Bugünkü Savunma Sanayi Forumu'nda duyurulacak yeni sözleşmeler, savunma sanayisindeki hareketliliği Türkiye özelinde de besleyecek unsurlardan. Rutte, Çin, Kuzey Kore ve İran'ı Rusya'nın işgal girişiminin başlıca destekçileri olarak nitelendirdi.

Erdoğan-Trump görüşmesinde F-35 ve CAATSA gündemde

Zirvenin en çok izlenecek teması, Trump'ın 17 yıl aradan sonra bir ABD başkanı sıfatıyla Türkiye'ye yaptığı ilk resmi ziyaret. Erdoğan ile Trump'ın bugün saat 15.00'te önce baş başa, ardından heyetler arası düzeyde görüşmesi planlanıyor. Görüşmenin ilk gündem maddesini savunma sanayii iş birliği oluşturuyor: CAATSA yaptırımlarının kaldırılması, Türkiye'nin F-35 programına yeniden dahil edilmesi ve KAAN milli muharip uçağı için F110 motor tedariki masadaki başlıklar arasında. İkinci sırada iki ülke arasında 100 milyar dolarlık ticaret hacmi hedefi, üçüncü sırada ise enerji alanında iş birliği bulunuyor; dördüncü başlıkta Suriye, Gazze ve bölgesel gelişmeler ele alınacak.

Yatırımcı açısından dikkat çeken nokta, olası bir CAATSA çözümünün BIST'te işlem gören savunma sanayii hisselerine dolaylı yansıması. ASELS hâlihazırda 56,5 F/K çarpanıyla, sektör ortalamasının belirgin üzerinde bir seviyede işlem görüyor; bu da piyasanın zirveden çıkabilecek olumlu haber akışını bir ölçüde önden fiyatladığına işaret ediyor. Somut bir anlaşma metni açıklanmadan hisse hareketlerini yorumlamak spekülatif olur.

İki günlük zirve takvimi

Yasal Uyarı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Yatırım kararlarınızı kendi araştırmanıza ve uzman görüşüne dayandırınız.

Küresel savunma devleri deniz altındaki üstünlük yarışını hızlandırırken, ABD'li Lockheed Martin 6 Temmuz'da denizaltı ve anti denizaltı harbi teknolojileri geliştiren Ultra Maritime'ı 3,45 milyar dolara satın almak için kesin anlaşma imzaladı. Sonar, sonoboy ve torpido savunması pazarındaki bu hamle, Türkiye'nin yerli deniz platformları ve akustik sistem çalışmalarını da yakından ilgilendiriyor.

Anlaşma küresel savunma dengesinde ne anlama geliyor

Ultra Maritime; sonar teknolojileri, sonoboylar, torpido savunma sistemleri, radar çözümleri ve otonom deniz algılama platformları gibi kritik görev sistemleri üretiyor. Şirketin uluslararası pazardaki varlığı ve ihraç edilebilir ürün portföyünün, Lockheed'in yeni nesil deniz platformlarındaki sonar çözümlerini tamamlaması bekleniyor. Kapanışın ardından şirket, Lockheed Martin'in Rotary and Mission Systems birimine katılacak. Anlaşma, 2026'da Ukrayna ve Orta Doğu'daki çatışmalar ile ABD'nin yükselen bütçesiyle hız kazanan savunma sanayiindeki konsolidasyon dalgasının son halkalarından biri.

Türkiye denizaltı savunmasında nerede duruyor

Türkiye son yıllarda deniz platformlarında yerlileşmeye ağırlık verdi. MİLGEM projesiyle geliştirilen Ada sınıfı korvetler ve İstanbul sınıfı fırkateynler, Reis sınıfı denizaltılar ve millî denizaltı hedefi MİLDEN, ülkenin deniz gücünde bağımsızlaşma iradesini yansıtıyor. Sonar ve akustik tarafında ise ASELSAN gibi yerli firmalar gemi ve denizaltılar için sensör sistemleri geliştiriyor. Ultra Maritime gibi uzman bir ismin küresel bir deve katılması, bu teknolojinin ne kadar stratejik görüldüğünü ve yerli kabiliyetin neden kritik olduğunu bir kez daha gösteriyor.

Bu satın alma yatırımcı için ne ifade ediyor

İşlem, Lockheed Martin'in yaklaşık 125,9 milyar dolarlık piyasa değerinin kabaca yüzde 2,7'sine denk geliyor; şirketin bilançosu için büyük ama taşınabilir bir adım. Helikopter programlarındaki olumsuz etkiler nedeniyle baskı gören Rotary and Mission Systems birimine ise uzmanlaşmış bir denizaltı portföyü güç katıyor. İşlem düzenleyici onaylara tabi ve tamamlanma takvimi açıklanmadı. Analistlere göre küresel savunma harcamalarındaki artış, ana yüklenicilerin niş yeteneklere yönelik satın almalarını sürdürecek.

Yasal Uyarı: Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır, yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Yatırım kararlarınızı kendi araştırmanıza ve uzman görüşüne dayandırınız.

Türkiye, Avrupa'nın savunma raflarında görmek istediği insansız hava araçlarını ve elektronik harp sistemlerini üretiyor; ama Avrupa Birliği'nin yeni ortak savunma projelerinin ana finansman kapısında bir üye ülke gibi durmuyor. AB Komisyonu'nun İHA'dan füze savunmasına, uzaydan doğu sınırının korunmasına uzanan 5 büyük projesi (EDPCI) ve bunları besleyen 1,5 milyar avroluk EDIP programı, aday ülke Türkiye'ye ortak tedariklere katılma imkânı tanıyor. Ancak üretilecek ürünün bileşen maliyetinin yüzde 65'inin Avrupa içinden gelmesi şartı, Türk sanayisini kalan yüzde 35'lik dış halkaya yerleştiriyor.

Türkiye neden dış halkada kalıyor

Kural ilk bakışta teknik görünse de sonucu belirliyor. AB, EDIP çatısı altındaki projelerde üretilecek savunma ürününün bileşen maliyetinin en az yüzde 65'inin AB üyeleri, Ukrayna, Norveç, İzlanda ve Lihtenştayn'dan gelmesini istiyor. Aday ülke sıfatıyla Türkiye ortak tedarik süreçlerine girebiliyor, fakat İngiltere ve Kanada ile birlikte kalan yüzde 35'lik dilimde konumlanıyor. Türk firmaları projelere tedarikçi olarak katılabilir, ancak bir üye devletin sahip olduğu tam erişime bugün için ulaşamıyor.

Avrupa'daki savunma sanayisi genişlemesi, son yıllarda insansız sistemler, elektronik harp ve akıllı mühimmatta rekabetçi hale gelen Türk üreticileri için aynı anda hem fırsat hem sınır anlamına geliyor. Fırsat, Avrupa'nın hızlı ve maliyet etkin üretime duyduğu ihtiyaçtan doğuyor; sınırı ise içerik kuralı çiziyor.

İkili anlaşmalar kapıyı aralıyor

Brüksel merkezli mekanizmalar tıkalıyken ikili iş birlikleri işlemeye devam ediyor. Baykar ile İtalyan Leonardo'nun, Türk yapımı insansız hava araçlarının İtalya'da üretimi için vardığı anlaşma bu yolun somut örneği olarak gösteriliyor. Bazı Avrupalı yetkililer, Türkiye'nin ortak tedarik mekanizmasının parçası olmasının ülkenin Avrupa savunma pazarına entegrasyonunu hızlandıracağını savunuyor. Bu yaklaşım, üyelik olmadan da entegrasyonu derinleştirme arayışının bir parçası.

Önümüzdeki eşik

Türkiye'nin daha geniş erişimi siyasi bir düğüme takılı. Yunanistan ve Güney Kıbrıs Rum Yönetimi'nin ikili sorunları gerekçe göstererek oy birliği kuralı üzerinden gündeme getirdiği veto tehdidi, Ankara'nın SAFE benzeri mekanizmalara tam katılımının önündeki başlıca engel olarak öne çıkıyor. Öte yandan 7-8 Temmuz'daki NATO Ankara Zirvesi öncesinde Türkiye, Avrupa'nın güvenliğine sunduğu katkının karşılığında savunma sanayisinde daha kurumsal bir yer talep ediyor. AB Komisyonu'nun 5 projesi Konsey onayından geçtiğinde, Türk sanayisinin bu tablodaki yeri de netleşecek.

Münih'ten Kopenhag'a uzanan hatta Avrupa havalimanlarını saatlerce kilitleyen kimliği belirsiz dronlar ve Körfez'de petrol tesislerini hedef alan saldırılar, son bir yılda hükümetleri ve altyapı işletmecilerini tek bir soruyla karşı karşıya bıraktı. Gökyüzünden gelen bu tehdit nasıl durdurulacak? Yanıt arayışı; radar, karıştırıcı ve lazerden oluşan karşı drone teknolojilerine talebi rekor seviyeye çıkardı. Pastanın hızla büyüdüğü bu alanda Türk savunma sanayisi de masaya iddialı oturuyor.

Tehdit büyüdükçe pazar şişiyor

Drone kaynaklı aksaklıklar yeni değil; Londra Gatwick gibi havalimanları yıllar önce de drone uyarılarıyla uçuşları askıya almıştı. Ancak 28 Şubat 2026'da başlayan İran savaşı tehdidi bambaşka bir boyuta taşıdı. Çatışma sırasında Körfez ülkelerine yönelen yüzlerce füze ve binlerce drone; havalimanlarını, otelleri ve petrol altyapısını vurdu, Hürmüz Boğazı'ndan geçen deniz trafiği büyük ölçüde durdu. Aynı dönemde Münih ve Kopenhag havalimanlarında görülen kimliği belirsiz dronlar binlerce yolcuyu mağdur etti.

Bu tablo, savunma harcamalarını karşı drone sistemlerine yönlendirdi. Reuters'in görüştüğü sektör yöneticileri; hükümetlerden, havalimanlarından ve altyapı işletmecilerinden gelen taleplerde keskin bir artış olduğunu anlatıyor. Radar üreticisi Echodyne, geçen yıl talebin yüzde 100'ün üzerinde büyüdüğünü açıkladı.

Pazar 2030'da üçe katlanabilir

Rakamlar iştahı açıklıyor. Analistlere göre küresel karşı drone pazarı şu anda 3 ila 7 milyar dolar bandında ve yılda yaklaşık yüzde 20 büyüyor. Araştırma şirketi MarketsandMarkets ise pazarın 2025'teki yaklaşık 4,5 milyar dolardan 2030'da 14,5 milyar dolara ulaşacağını öngörüyor.

Talep yalnızca askeri alanla sınırlı kalmıyor. Enerji, lojistik, veri merkezleri, oteller ve havalimanları gibi sivil sektörler de milyarlarca dolarlık yatırımı bu alana çekiyor. Norveç'te 43 havalimanı işleten Avinor, sivil drone kaynaklı aksaklıkları önlemek için operasyonlarına çoktan bir tespit sistemi kurdu.

Çelik Kubbe sahneye çıkıyor

Türkiye, son yıllarda Bayraktar ve Akıncı gibi insansız hava araçlarıyla saldırı tarafında küresel bir isme dönüştü. Şimdi aynı iddiayı savunma tarafında sürdürmek istiyor. Aselsan'ın geliştirdiği Çelik Kubbe konsepti; mini ve mikro dronları radarla tespit eden yapay zeka destekli İHTAR'dan, lazerle fiziksel imha sağlayan GÖKBERK'e ve yüksek güçlü elektromanyetik dalgalarla hedefin elektroniğini çökerten EJDERHA'ya uzanan katmanlı bir mimari sunuyor. RF karıştırıcı İHASAVAR ise dronun kontrol ve navigasyon bağlantısını keserek görevini sonlandırıyor.

Sistemler kağıt üzerinde kalmıyor. İki hafta önce Gölbaşı'ndaki test merkezinde, 19 ülkeden gelen heyetlerin önünde sürü halinde yaklaşan dronlar saniyeler içinde etkisiz hale getirildi. Aselsan, mart ayında Brüksel'deki BEDEX fuarında bu sistemleri doğrudan Avrupa ordularına tanıttı. İHTAR için daha önce KKTC, Kırgızistan, Nijer ve Angola ile ihracat sözleşmeleri imzalanmıştı. Genel Müdür Ahmet Akyol, şirketin bu yıl 2 milyar dolar ihracat hedeflediğini açıkladı.

Pazarın diğer yüzü

Tabloyu yalnızca fırsat olarak okumak yanıltıcı olabilir. Sektör yöneticileri, dronların ucuzlayıp sofistikeleştiği, savunmanın ise sürekli yetişmeye çalıştığı bir kedi fare oyununa dikkat çekiyor. En gelişmiş sistemler yüz binlerce dolara ulaşıyor ve her koşulda işe yaramıyor. Sivil havalimanlarında silahla müdahale ya da sinyal sıkıştırma çoğu ülkede yasak; bu da uygulamayı büyük ölçüde tespit teknolojileriyle sınırlıyor.

Yine de talebin yönü net. Tehdit gökyüzünde kaldıkça onu indirecek teknolojiye ayrılan bütçe de büyümeye devam edecek. Türkiye için soru, bu büyüyen pazarda saldırı dronlarındaki kadar belirleyici bir oyuncu olup olamayacağı.